تبلیغات
alarabee - اندلس / جغرافیا
جمعه 21 آبان 1389

اندلس / جغرافیا

   نوشته شده توسط: zohre pourshaban    


اَنْدَلُس‌، نامى‌ كه‌ مسلمانان‌ به‌ بخشى‌ از شبه‌ جزیرة ایبری‌، در كنار مدیترانه‌، واقع‌ در جنوب‌ اسپانیا و جنوب‌ شرقى‌ پرتغال‌ و گاه‌ به‌ تمام‌ آن‌ داده‌اند. اندلس‌ از نام‌ واندالها، قبیله‌ای‌ از مردم‌ ژرمن‌، گرفته‌ شده‌ است‌ كه‌ در اوایل‌ سدة 5م‌، پس‌ از تجزیة امپراتوری‌ روم‌ غربى‌، چندی‌ در جنوب‌اسپانیا سكنى‌گزیدند(عنان‌،1/17،50 -51).از این‌رو،نخستین‌ قومى‌ كه‌ در دوران‌ كهن‌ در این‌ سرزمین‌ سكنى‌ گزید، اندلوش‌ (اندلش‌/ فَندَلُس‌) نامیده‌ شد (ابوعبید، 2/890؛ مقری‌، 1/133؛ نیز نك: ابن‌ خلدون‌، 2(3)/490).
.I جغرافیا
اندلس‌ امروزه‌ بزرگ‌ترین‌ استان‌ اسپانیا به‌ شمار مى‌آید و از نظر تقسیمات‌ كشوری‌ شامل‌ 8 شهرستان‌: المریه‌، قادش‌1، قرطبه‌، غرناطه‌، ولبه‌، جیّان‌2، مالقه‌ و اشبیلیه‌ است‌ X/595) .(GSE, نام‌ اندلس‌ در سكه‌ای‌ (دینار) دو زبانه‌ به‌ تاریخ‌ 98ق‌/717م‌ در كنار برابر لاتینى‌ آن‌، اسپانیا آمده‌ است‌. همچنین‌ در منابع‌ اسلامى‌ این‌ نام‌ به‌ اسپانیای‌ مسلمان‌، پس‌ از فتح‌ اسلامى‌ اطلاق‌ شده‌ است‌ ( 2 .(EIپس‌ از آنكه‌ سلطة مسلمانان‌ در این‌ سرز مین‌ به‌ ضعف‌ گرایید، این‌ نام‌ همچنان‌ متداول‌ بود.
وصف‌ اندلس‌ در منابع‌ اسلامى‌: برخى‌از جغرافیانویسان‌مسلمان‌ (نك: ابن‌ عبدالمنعم‌، 32؛ مقری‌، 1/140)، اندلس‌ را در منتهى‌الیه‌ غربى‌ اقلیم‌ چهارم‌ دانسته‌، و برخى‌ آن‌ را از اقلیم‌ پنجم‌ به‌ شمار آورده‌اند (ابن‌ رسته‌، 98). اما به‌ گفتة صاعد اندلسى‌ (ص‌ 237- 238) بیشتر اندلس‌ در اقلیم‌ پنجم‌، و بخش‌ جنوبى‌ آن‌ در اقلیم‌ چهارم‌ جای‌ مى‌گیرد. حد غربى‌ اندلس‌ در ناحیة مجاور بحر محیط (اقیانوس‌ اطلس‌) به‌ سمت‌ جنوب‌ امتداد مى‌یابد. پس‌ از آن‌ در طول‌ ساحل‌ جنوبى‌ از اشبیلیه‌ و شبه‌ جزیرة جبل‌ طارق‌ و مالقه‌ مى‌گذرد و بجانه‌ (المریه‌) را در گوشة جنوب‌ شرقى‌ دور مى‌زند. سرزمین‌ مرسیه‌ و بلنسیه‌ حد شرقى‌ اندلس‌ را تشكیل‌ مى‌دهد كه‌ تا طرطوشه‌ و از آنجا تا اربونه‌ در منتهى‌الیه‌ شمال‌ شرقى‌ در مجاورت‌ سرزمین‌ فرنگ‌ ادامه‌ مى‌یابد. جبال‌ البرت‌ یا برانس‌ (پیرنه‌) آغاز حد شمالى‌ اندلس‌ است‌ كه‌ به‌ جلیقیه‌1 كه‌ سرزمینى‌ مسیحى‌نشین‌ است‌، منتهى‌ مى‌گردد (اصطخری‌، 37، 41؛ ابن‌ حوقل‌، 1/109-110؛ ابوعبید، 2/893 - 895). در اندلس‌ 3 رشته‌ كوه‌ در جهت‌ شرقى‌ - غربى‌، میان‌ مدیترانه‌ و اقیانوس‌ اطلس‌ كشیده‌ شده‌ است‌ كه‌ عبارتند از: جبال‌ قرطبه‌ (سیرا مورِنا)، جبال‌ برانس‌ میان‌ نربونه‌ و جلیقیه‌، و سلسله‌ جبالى‌ كه‌ از طرطوشه‌ تا لشبونه‌ (لیسبن‌) امتداد دارد و ادریسى‌ آن‌ را الشارات‌ خوانده‌، و مشرف‌ بر طلیطله‌ دانسته‌ است‌ (2/536). بر اینها باید دو رشته‌ كوه‌ را افزود: جبل‌ شُلَیر و جبل‌ ریّه‌2 (مقری‌، 1/142، 143، 148، 177؛ 2 .(EI
مهم‌ترین‌ رود این‌ سرزمین‌ وادی‌ الكبیر (یا نهر اعظم‌ یا نهر قرطبه‌) است‌ كه‌ گاه‌ به‌نام‌ قدیم‌ آن‌ بیطى‌ (باتیكا) خوانده‌ مى‌شود و 310 میل‌ (ح‌ 500 كم) طول‌ دارد. این‌ رود نواحى‌ قرطبه‌ و اشبیلیه‌ را سیراب‌ مى‌كند (ابوعبید، 2/239). وادی‌ الكبیر از رشته‌ كوههای‌ مورنا در جنوب‌ شرقى‌ مزتا3 سرچشمه‌ مى‌گیرد و از جنوب‌ به‌ سمت‌ جنوب‌ غربى‌ جریان‌ دارد و به‌ مدیترانه‌ مى‌ریزد (اسلامى‌زاد، 3). مهم‌ترین‌ شاخة فرعى‌ این‌ رودخانه‌، نهر شنیل‌ (یا وادی‌ سنجیل‌) است‌ كه‌ از جبل‌ شلیر سرچشمه‌ مى‌گیرد و از لَوْشه‌4 و غرناطه‌ مى‌گذرد (مقری‌، 1/147-149، 5/8). وادی‌ الكبیر تنها رودخانه‌ای‌ در شبه‌ جزیرة ایبری‌ است‌ كه‌ بخش‌ پایین‌ آن‌ قابل‌ كشتیرانى‌ است‌ ( 2 .(EI
اندلس‌ در تمام‌ ادوار تاریخ‌ اسلامى‌ به‌ داشتن‌ مراكز متعدد تمدنى‌ مشهور بوده‌ است‌. تقریباً تمام‌ شهرهای‌ رومى‌ پس‌ از فتح‌ اسلامى‌ باقى‌ ماند و به‌ شكوفایى‌ خود ادامه‌ داد. نامهای‌ كهن‌ لاتینى‌ مانند قرطبه‌، اشبیلیه‌، سرقسطه‌ و بلنسیه‌ نیز تقریباً دست‌ نخورده‌ باقى‌ ماند. در عصر اسلامى‌ شهرهایى‌ جدید به‌ عنوان‌ پایگاههایى‌ برای‌ دفع‌ تجاوز فاطمیان‌ از سمت‌ غرب‌ دریای‌ مدیترانه‌ ساخته‌ شد. برای‌ مثال‌، مرسیه‌ در جای‌ شهر قدیم‌ الو5 بنا گردید و المریه‌ كه‌ در آغاز صرفاً مركزی‌ برای‌ دیده‌بانى‌ تحركات‌ دشمن‌ بود، بعداً در سدة 4ق‌/10م‌ متحول‌ شد و به‌ صورت‌ پایگاه‌ دریایى‌ و زرادخانة اندلس‌ درآمد (همانجا). از دیگر شهرهایى‌ كه‌ در دوران‌اسلامى‌بنیادگرفت‌،مى‌توان‌اُقلیس‌6،الزاهره‌،الزهراء،قلعةرَباح‌7، مرج‌ الامیر و مُنیة نصر یاد كرد (نك: ابن‌ عبدالمنعم‌، 51 -52، 283-284، 295، 469، 535، 548).
در حدود سدة 4ق‌/10م‌ 3 خط مرزی‌، اندلس‌ اسلامى‌ را از اسپانیای‌ مسیحى‌ جدا مى‌كرد (نك: مقری‌، 1/161، 166؛ حجى‌، 38). اندلس‌ همچون‌ شام‌ به‌ چند ناحیة (كوره‌) نظامى‌ موسوم‌ به‌ جُند تقسیم‌ مى‌شد . این‌ نواحى‌ را اَجناد یا كُوَر مُجَنَّده‌ مى‌خواندند. احمد بن‌ محمد رازی‌ از تقسیمات‌ اندلس‌ به‌ كوره‌ها و اقلیمها یاد مى‌كند كه‌ تقسیمى‌ ثابت‌ و شناخته‌ شده‌ بود و از دیرباز تداول‌ داشته‌، و توسط مؤلفان‌ سده‌های‌ بعد بدون‌ تغییر تكرار گردیده‌ است‌ (نك: مونس‌، 555 - 558). اما اصطخری‌ (ص‌ 36-37، 41-42)، ابن‌ حوقل‌ (1/109-111) و مقدسى‌ (ص‌ 222- 224) نام‌ كوره‌ را تنها برای‌ شرح‌ و توضیح‌ مى‌آورند. این‌ مى‌رساند كه‌ اساس‌ اولیة تقسیم‌ اندلس‌ همان‌ تقسیم‌ رومى‌ و گوتى‌ است‌، یعنى‌ نظام‌ِ شهرهایى‌ بزرگ‌ با ولایتى‌ گسترده‌ شامل‌ شهرهای‌ كوچك‌تر، قریه‌ها و دژها. در واقع‌ این‌ كلان‌ شهرها حكم‌ «كوره‌» را در شرق‌ اسلامى‌ داشته‌ است‌ (مونس‌، 561، 567، 570، 575 -576، 578). هر شهر بزرگ‌ بجز شهرهای‌ خُرد، یك‌ رشته‌ حِصن‌ (= دژ) و مَعقل‌ (پناهگاه‌) داشته‌ است‌ (همو، 589 -590). صورت‌ اجمالى‌ از شهرهای‌ بزرگ‌ یا كوره‌های‌ اندلس‌ در سدة 4ق‌/10م‌ چنین‌ است‌: قرطبه‌، فحص‌ البلوط، قبره‌، استجه‌، اشبیلیه‌، قرمونه‌، لبله‌، اكشونبه‌ (شلب‌)، باجه‌، مورور، شذونه‌ (قلسانه‌)، الجزیرة الخضراء، تاكرنا (رُنده‌)، ریّه‌ یا مالقه‌، البیره‌، جَیّان‌،بجانه‌، تدمیر(مرسیه‌)،شاطبه‌، بلنسیه‌و طلیطله‌، طلبیره‌(اقلش‌)، مارده‌، بطلیوس‌، شنترین‌، لشبونه‌ و قلمریه‌ (همو، 590 -591). مهم‌ترین‌ و بزرگ‌ترین‌ شهرهای‌ اندلس‌ قرطبه‌، تختگاه‌ امیران‌ و خلیفگان‌ اموی‌ بود كه‌ جای‌ طلیطله‌ پایتخت‌ گوتها را گرفته‌ بود (قدامه‌، 266؛ اصطخری‌، 41-42؛ نیز نك: ابن‌ حوقل‌، 1/111، 112-113).
بافت‌ قومى‌: به‌ هنگام‌ فتح‌ اسلامى‌ و پس‌ از آن‌ دسته‌هایى‌ از مسلمانان‌ عرب‌ و بربر به‌ اندلس‌ پانهادند. نخستین‌ مهاجران‌ عرب‌ گروهى‌ بودند كه‌ ضمن‌ سپاه‌ 18 هزار نفری‌ موسى‌ بن‌ نُصیر در رجب‌ 93 راهى‌ اندلس‌ شدند (ابن‌ عبدالحكم‌، 207؛ مقری‌، 1/233، 269). سپس‌ 400 تن‌ از افریقیه‌ همراه‌ حرّ بن‌ عبدالرحمان‌ ثقفى‌، والى‌ اندلس‌ در ذیحجة 97 به‌ این‌ سرزمین‌ آمدند (همو، 3/14). آنان‌ هرچند نسبت‌ به‌ ساكنان‌ اصلى‌ در اقلیت‌ بودند، اما هستة اشرافیگری‌ جدیدی‌ را پدید آوردند؛ به‌ گونه‌ای‌ كه‌ جانشین‌ اسلاف‌ رومى‌ و گوتها گشتند (نك: اخبار...، 43) و تا پایان‌ حكومت‌ اسلامى‌ در اندلس‌ تفوق‌ خود را حفظ كردند (سالم‌، 121). هرچند قدرت‌ به‌ دست‌ امویان‌ از اعراب‌ عدنانى‌ بود، اما اعراب‌ یمنى‌ نیرو و افرادی‌ افزون‌تر داشتند (مقری‌، 1/293).
بربرها نیز در فتح‌ اندلس‌ نقش‌ مهمى‌ ایفا كردند و پس‌ از آن‌ تا برپایى‌ دولت‌ اموی‌ در اندلس‌، شمار فراوانى‌ به‌ دنبال‌ كسب‌ غنایم‌ یا استقرار در آنجا، از مغرب‌ به‌ این‌ سرزمین‌ ثروتمند سرازیر شدند (سالم‌، 122). مهاجرت‌ بربرها به‌ شبه‌ جزیرة اندلس‌ سریع‌تر و انبوه‌تر از مهاجرت‌ اعراب‌ بود. بربرهای‌ اندلس‌ به‌ قبایل‌ و تیره‌هایى‌ مانند نفزه‌، مكناسه‌، هواره‌، مدیونه‌، كتامه‌، زناته‌، مصموده‌، ملیله‌ و صنهاجه‌ وابستگى‌ داشتند كه‌ از ا¸ن‌ میان‌ نفزه‌ و مكناسه‌ و هواره‌ و مدیونه‌ مشهورتر بودند (اصطخری‌، 44؛ عنان‌، 1/205).
یكى‌ از عناصر مهم‌ جامعة اندلس‌، مسیحیان‌ گوت‌ یا اسپانیایى‌ بودند كه‌ در آغاز فتوح‌ به‌ اسلام‌ گرویدند. مورخان‌ این‌ تازه‌ مسلمانان‌ را مسالمه‌ (یا اسالمه‌ یا اسالمة اهل‌ ذمّه‌) خوانده‌اند (همو، 1/206؛ سالم‌، 127- 128). به‌ عقیدة برخى‌ از محققان‌، اولین‌ آنها از بردگان‌ وابسته‌ به‌ زمین‌ بودند؛ زیرا آنان‌ اسلام‌ را مایة رهایى‌ خود مى‌دیدند و مى‌خواستند در سایة اسلام‌ از مزایای‌ مساوات‌ برخوردار باشند (مونس‌، 430؛ عنان‌، همانجا).
در نتیجة مجاورت‌ و پیوند فاتحان‌ مسلمان‌ با اسپانیاییها، نسلى‌ نو پدید آمد كه‌ در تاریخ‌ اسلام‌ به‌ «مولّدان‌» (عربهای‌ دو رگه‌) معروف‌ شده‌اند. بسیاری‌ از اینان‌ نامهای‌ عربى‌ خود را حفظ كردند (نك: مونس‌، 430-431؛ سالم‌، 128-129). دسته‌ای‌ از آنان‌ در برخى‌ از شهرها، مانند طلیطله‌ پایگاهى‌ قدرتمند یافتند و گرایشهای‌ جدایى‌طلبانه‌ای‌ را آشكار ساختند. اشبیلیه‌ نیز از مراكز آنان‌ بود، اما در آنجا مولدان‌ به‌ سبب‌ اشتغال‌ به‌ تجارت‌، مناسبات‌ مسالمت‌آمیزی‌ با دولت‌ قرطبه‌ داشتند (همو، 129).
مسیحیان‌ اندلس‌ با مسلمانان‌ همزیستى‌ داشتند و در عین‌ حفظ دین‌ خود به‌ عربى‌ سخن‌ مى‌گفتند. از این‌رو مستعربون‌1 یا عجم‌ الذمه‌ نام‌ گرفته‌اند. آن‌ دسته‌ از مستعربون‌ را كه‌ با مسلمانان‌ عهدی‌ داشتند، معاهدون‌ مى‌نامیدند (سالم‌، 130؛ عنان‌، همانجا). مستعربون‌ دست‌كم‌ در شهرهای‌ بزرگ‌، به‌ ویژه‌ قرطبه‌، اشبیلیه‌ و طلیطله‌ از حمایت‌ دولت‌ اسلامى‌ برخوردار بودند ( 2 .(EIسرزمین‌ اندلس‌ تا پایان‌ قرن‌ 5ق‌/11م‌ به‌ همان‌ مناطق‌ كلیسیایى‌ سابق‌ - چنانكه‌ در عهد گوتها بود - تقسیم‌ مى‌شد و شامل‌ 3 مطران‌نشین‌ بود (یعنى‌ طلیطله‌، لوسیتانیا و باتیكا) و اسقف‌نشینها و نواحى‌ كلیسایى‌ را تحت‌ پوشش‌ داشت‌ (همانجا؛ ابوعبید، 2/891، 908).
یهودیان‌ در زمان‌ حكومت‌ رومیها و گوتها، سخت‌ تحت‌ فشار بودند. پس‌ از فتوح‌، مسلمانان‌ با آنان‌ رفتاری‌ شایسته‌ در پیش‌ گرفتند (نك: ابن‌ خطیب‌، 16). اقلیتهای‌ یهودی‌ در شهرهای‌ بزرگ‌ اندلس‌ در حمایت‌ و سرپرستى‌ حكومت‌ اسلامى‌ زندگى‌ مى‌كردند (عنان‌، 1/206). شهر غرناطه‌ بیشترین‌ شمار اقلیت‌ یهودی‌ را در خود جای‌ داده‌ بود (ابن‌ عبدالمنعم‌، 45).
زراعت‌ و معادن‌: در گذشته‌ نیز مانند امروز دو نوع‌ زراعت‌ دیم‌ و آبى‌ در اندلس‌ معمول‌ بود. زراعت‌ دیم‌ خاص‌ كشت‌ حبوبات‌ و غله‌ بود. گندم‌ طلیطله‌ شهرت‌ داشت‌. زمینهای‌ وسیعى‌ در اندلس‌ پوشیده‌ از درختان‌ زیتون‌ بود و تولید روغن‌ آن‌ رواج‌ داشت‌. موكاری‌ نیز به‌ صورت‌ گسترده‌ متداول‌ بود. ساده‌ترین‌ شكل‌ آبیاری‌ شبكه‌ای‌ از كانالهای‌ به‌ هم‌ مرتبط در دشتهای‌ ساحلى‌ بود و آبیاری‌ در مرسیه‌ و بلنسیه‌ به‌ وسیلة اختلاف‌ ارتفاع‌ صورت‌ مى‌گرفت‌ و در اراضى‌ مرتفع‌ از چرخاب‌ استفاده‌ مى‌شد. در اندلس‌ میوه‌هایى‌ مانند گیلاس‌، سیب‌، گلابى‌، بادام‌، انار، و به‌ خصوص‌ انواع‌ انجیر، و در بعضى‌ از مناطق‌ ساحلى‌، نیشكر و موز و نخل‌ به‌ عمل‌ مى‌آمد. همچنین‌ كشت‌ زعفران‌، زیره‌، گشنیز، روناس‌، حنا و جز آنها، نیز كتان‌ و پنبه‌ برای‌ صنایع‌ پارچه‌بافى‌، و تربیت‌ كرم‌ ابریشم‌ به‌ خصوص‌ در مناطق‌ میان‌ غرناطه‌ و مدیترانه‌ معمول‌ بود. در مراتع‌ حوضة سفلای‌ وادی‌الكبیر تربیت‌ اسب‌ رایج‌ بود و استران‌ اندلس‌ در زمان‌ ابن‌ حوقل‌ معروف‌ بودند. پرورش‌ گاو و گوسفند و بز نیز در همه‌ جا متداول‌ و زنبورداری‌ برای‌ تولید عسل‌ معمول‌ بود. از مناطق‌ جنگلى‌ احتیاجاتى‌ مانند زغال‌ تأمین‌، و از چوب‌ درختان‌ صنوبر در كرانة فلات‌ مزتا برای‌ دكل‌ كشتیها استفاده‌ مى‌شد. در دشتهای‌ جنوب‌ شرقى‌ هم‌ نخلهای‌ كوتاه‌ و الیاف‌ برای‌ سبدبافى‌ به‌ عمل‌ مى‌آمد.
معادن‌ غنى‌ اندلس‌ از دیرباز و در دورة اسلامى‌ استخراج‌ مى‌شده‌ است‌. از بستر بعضى‌ از رودخانه‌ها طلا به‌ دست‌ مى‌آمد و از معادن‌ شمال‌ قرطبه‌ نقره‌ و آهن‌ استخراج‌ مى‌شد. شنگرف‌ از جبل‌ المعدن‌ و اُبال‌، و مس‌ از ولبه‌ استخراج‌ مى‌شد. زاج‌ سفید، سولفات‌ آهن‌ و سرب‌ و سولفید سرب‌ هم‌ از دیگر منابع‌ كانى‌ بود. اندلس‌ به‌ مرمر و سنگهای‌ قیمتى‌ شهرت‌ داشت‌ و چشمه‌های‌ آب‌ گرم‌ كه‌ تقریباً همه‌ با نامهای‌ قدیمش‌ هنوز معروف‌ است‌ (مانند الحامّه‌). بهره‌برداری‌ از معادن‌ سنگ‌ نمك‌ و رسوبات‌ نمك‌ در ساحل‌ قادس‌ و المریه‌ و لقنت‌2، صنعتى‌ پر رونق‌ بود. ماهى‌ ساردین‌ و تُن‌ به‌ فراوانى‌ صید مى‌شد GSE,) ; 2 EI.(X/596-597
مآخذ: ابن‌ حوقل‌، محمد، صورة الارض‌، به‌ كوشش‌ كرامرس‌، لیدن‌، 1938م‌؛ ابن‌ خطیب‌، محمد، اللمحة البدریة فى‌ الدولة النصریة، به‌ كوشش‌ محب‌الدین‌ خطیب‌، قاهره‌، 1347ق‌؛ ابن‌ خلدون‌، عبدالرحمان‌، تاریخ‌، بیروت‌، 1957م‌؛ ابن‌ رسته‌، احمد، الاعلاق‌ النفیسة، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، 1891م‌؛ ابن‌ عبدالحكم‌، عبدالرحمان‌، فتوح‌ مصر و اخبارها، به‌ كوشش‌ توری‌، قاهره‌، 1411ق‌/1991م‌؛ ابن‌ عبدالمنعم‌، محمد، الروض‌ المعطار، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1980م‌؛ ابوعبید بكری‌، عبدالله‌، المسالك‌ و الممالك‌، به‌ كوشش‌ وان‌ لون‌ و ا. فره‌، تونس‌، 1992م‌؛ اخبار مجموعة، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ ابیاری‌، بیروت‌، 1401ق‌/1981م‌؛ ادریسى‌، محمد، نزهة المشتاق‌، قاهره‌، 1409ق‌/1989م‌؛ اسلامى‌زاد، حمید، اسپانیا، تهران‌، 1375ش‌؛ اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالك‌ الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، 1870م‌؛ حجى‌، عبدالرحمان‌ على‌، التاریخ‌ الاندلسى‌، بیروت‌، 1396ق‌/1976م‌؛ سالم‌، عبدالعزیز، تاریخ‌ المسلمین‌ و آثارهم‌ فى‌ الاندلس‌، بیروت‌، 1981م‌؛ صاعد اندلسى‌، التعریف‌ بطبقات‌ الامم‌، به‌ كوشش‌ غلامرضا جمشیدنژاد اول‌، تهران‌، 1376ش‌؛ عنان‌، محمد عبدالله‌، دولة الاسلام‌ فى‌ الاندلس‌، قاهره‌، 1408ق‌/1988م‌؛ قدامة بن‌ جعفر، «نبذ من‌ كتاب‌ الخراج‌ و صنعة الكتابة»، همراه‌ المسالك‌ و الممالك‌ ابن‌ خردادبه‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، 1889م‌؛ مقدسى‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، 1906م‌؛ مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1408ق‌/1988م‌؛ مونس‌، حسین‌، فجر الاندلس‌، قاهره‌، 1959م‌؛ نیز: GSE. ; 2 EI
محمدرضا ناجى‌ 


https://www.datafilehost.com/d/7d172f00
شنبه 12 مرداد 1398 01:37 ب.ظ
Hey There. I discovered your blog using msn. That is an extremely well written article.
I will be sure to bookmark it and come back to read more of your helpful information. Thanks for
the post. I will definitely return.
http://canadianopharmacy.com/
سه شنبه 8 مرداد 1398 11:04 ب.ظ

This is nicely put! .
online pharmacies of canada online pharmacies mexico online pharmacies of canada canadian prescriptions online drugs for sale online aarp recommended canadian pharmacies pharmacy canada plus canadian pharmacycanadian pharmacy canadian online pharmacy north west pharmacies canada
http://phrasanre.strikingly.com/
دوشنبه 3 تیر 1398 07:59 ق.ظ

You made the point!
cilas cialis generique 5 mg cialis dose 30mg sublingual cialis online generic cialis review uk cuanto cuesta cialis yaho cialis pills cialis canada on line we recommend cialis best buy prescription doctor cialis
http://leclige.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 04:02 ب.ظ

Lovely info. Appreciate it!
cialis 5mg prix buy cialis online cialis coupons enter site very cheap cialis cialis 5mg billiger buy brand cialis cheap cialis tadalafil where do you buy cialis deutschland cialis online cialis for bph
Buy cialis online
یکشنبه 2 تیر 1398 01:28 ق.ظ

Effectively voiced indeed. .
order cialis from india cialis 5mg acquisto online cialis cialis manufacturer coupon acheter cialis kamagra cialis diario compra cialis 20mg effetti del cialis cialis billig cialis italia gratis
http://atarwor.strikingly.com/
شنبه 1 تیر 1398 08:27 ق.ظ

Thanks! I like this!
deutschland cialis online wow cialis tadalafil 100mg if a woman takes a mans cialis buy cialis online we recommend cialis best buy are there generic cialis generic cialis pill online generic cialis in vietnam we recommend cialis best buy what is cialis
http://festpopma.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 04:07 ب.ظ

Whoa quite a lot of awesome facts!
no prescription cialis cheap venta de cialis canada cialis generico lilly how does cialis work prezzo di cialis in bulgaria acheter du cialis a geneve tadalafil 5mg prices for cialis 50mg cialis australian price no prescription cialis cheap
http://hikdira.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 12:35 ق.ظ

Thanks a lot! I like this!
cialis generique cialis 5 mg buy ou acheter du cialis pas cher rx cialis para comprar 40 mg cialis what if i take generic low dose cialis tadalafil 10 mg cialis online cialis prezzo al pubblico buy cialis online cheapest
http://molefe.strikingly.com/
پنجشنبه 30 خرداد 1398 04:57 ق.ظ

You've made the point!
tadalafil generic cialis generika in deutschland kaufen generic low dose cialis low cost cialis 20mg cipla cialis online calis free cialis cialis farmacias guadalajara we recommend cialis info callus
http://palzscurtext.strikingly.com/
چهارشنبه 29 خرداد 1398 01:25 ب.ظ

Many thanks! Terrific stuff!
tarif cialis france cialis ahumada cialis generika in deutschland kaufen free cialis cialis en 24 hora click here to buy cialis side effects for cialis we recommend cialis best buy cialis free trial acquistare cialis internet
cialis great britain
سه شنبه 28 خرداد 1398 08:58 ب.ظ

Amazing info. Thanks a lot!
precios de cialis generico buy generic cialis cialis free trial cost of cialis per pill cialis pas cher paris generic cialis review uk buy original cialis generic cialis at walmart cialis usa cost cialis rezeptfrei sterreich
http://partlote.strikingly.com/
دوشنبه 27 خرداد 1398 07:56 ق.ظ

Regards. A good amount of stuff.

low dose cialis blood pressure click here take cialis cialis generic tadalafil buy click here cialis daily uk cialis canadian drugs cialis mit grapefruitsaft cialis pills price each cialis pills cialis savings card order cialis from india
Online cialis
یکشنبه 26 خرداد 1398 03:59 ق.ظ

Kudos! I like this.
cialis 10mg prix pharmaci enter site very cheap cialis tadalafilo cialis purchasing when can i take another cialis we recommend cheapest cialis cialis coupons printable cialis daily new zealand comprar cialis navarr look here cialis order on line
http://chanchribee.strikingly.com/
شنبه 25 خرداد 1398 02:17 ب.ظ

Wonderful forum posts. Regards.
cialis en 24 hora price cialis best cialis daily dose generic india cialis 100mg cost 5 mg cialis coupon printable cialis pills price each cialis vs viagra cialis generico en mexico buy name brand cialis on line cialis super acti
cheap cialis generic online
جمعه 24 خرداد 1398 09:43 ق.ظ

Superb posts. Cheers!
brand cialis generic cilas prix de cialis enter site 20 mg cialis cost cheap cialis cialis price in bangalore cialis daily dose generic cialis 10 doctissimo achat cialis en europe calis
Generic cialis
پنجشنبه 23 خرداد 1398 06:01 ق.ظ

Beneficial knowledge. Kudos!
generico cialis mexico cialis patent expiration prices on cialis 10 mg cialis generisches kanada when will generic cialis be available rezeptfrei cialis apotheke cialis prezzo al pubblico enter site natural cialis ou trouver cialis sur le net india cialis 100mg cost
Buy generic cialis
چهارشنبه 22 خرداد 1398 03:56 ب.ظ

Amazing info. Many thanks!
pastillas cialis y alcoho cialis wir preise prezzo cialis a buon mercato generic cialis pill online cialis dosage we choice cialis uk where do you buy cialis generic low dose cialis cialis mit grapefruitsaft cialis 5 mg para diabeticos
viagra online us
سه شنبه 21 خرداد 1398 04:13 ق.ظ

At this time I am going away to do my breakfast, later than having my breakfast coming yet again to read further news.
cialisvie.com
دوشنبه 20 خرداد 1398 09:39 ق.ظ

Tips well used!.
cialis 200 dollar savings card cialis lilly tadalafi prices on cialis 10 mg cialis qualitat what is cialis cialis lilly tadalafi prices for cialis 50mg comprar cialis 10 espa241a how much does a cialis cost cialis rezeptfrei
http://cialisvie.com/
یکشنبه 19 خرداد 1398 03:52 ق.ظ

You actually reported this really well!
prix de cialis cialis 5 effetti collaterali cialis 5 mg scheda tecnica price cialis best american pharmacy cialis generic cialis 20mg tablets cost of cialis per pill i recommend cialis generico cost of cialis cvs cialis 20 mg best price
http://cialisvie.com/
جمعه 17 خرداد 1398 10:27 ب.ظ

Regards. Plenty of forum posts!

bulk cialis cialis coupons printable i recommend cialis generico miglior cialis generico get cheap cialis no prescription cialis cheap cialis generic availability free generic cialis buying cialis in colombia precios cialis peru
http://old-2014.rsu.edu.ru
یکشنبه 1 اردیبهشت 1398 06:07 ب.ظ
ヴィトンiPhone7ケースブランド
http://canadianorderpharmacy.com/
چهارشنبه 21 فروردین 1398 07:47 ب.ظ

Wow many of excellent advice!
pharmacy best canadian pharmacies online pharmacy onesource canadian drugs canada rx canada drugs online canadian pharmacy no prescription top rated canadian pharmacies online pharmacy canada canadian viagra
http://musafir.org/gallery
یکشنبه 18 فروردین 1398 11:20 ق.ظ
ブランドコピー、ブランドスーパーコピー ルイ?ヴィトン 財布、時計、マフラー,ブランドコピー財布靴下,2018年新作大量入荷
https://www.deadvocatenwijzer.nl/over-ons
شنبه 17 فروردین 1398 11:38 ق.ظ
スーパーコピーブランド 超人気の海外有名なコピーブランド激安
cheap viagra cialis
یکشنبه 11 فروردین 1398 11:36 ب.ظ
dllnrrc equivalent tadalafil homeopathie http://cialissom.com cheap cialis without prescription [url=http://cialissom.com]cialis[/url] tadalafil soft fast shipping
buy cialis online best price
جمعه 16 آذر 1397 02:36 ق.ظ

Really all kinds of excellent advice!
look here cialis cheap canada cialis online deutschland non 5 mg cialis generici free cialis walgreens price for cialis order generic cialis online cialis online nederland we recommend cialis best buy enter site very cheap cialis cialis cost
buy tadalafil no prescription
پنجشنبه 15 آذر 1397 07:12 ق.ظ

Truly all kinds of fantastic info.
generic cialis cialis 5 mg cialis 20mg preis cf only here cialis pills preis cialis 20mg schweiz generic cialis in vietnam cialis price thailand cialis dosage cialis 100mg suppliers prezzo cialis a buon mercato
Buy cialis online
چهارشنبه 14 آذر 1397 12:26 ب.ظ

Amazing loads of great tips!
where cheapest cialis cialis herbs cialis canada on line cialis online deutschland generic cialis at the pharmacy cialis for daily use achat cialis en suisse cialis 5 mg funziona cialis 5 mg effetti collateral look here cialis order on line
Cialis online
سه شنبه 13 آذر 1397 02:01 ب.ظ

Thank you. I value this.
look here cialis cheap canada generic cialis in vietnam cialis uk next day cialis 200 dollar savings card online prescriptions cialis cialis diario compra precios cialis peru cialis alternative cialis australian price cialis para que sirve
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30