تبلیغات
alarabee - اندلس / علوم و فلسفه
جمعه 21 آبان 1389

اندلس / علوم و فلسفه

   نوشته شده توسط: zohre pourshaban    

.IV علوم‌ در اندلس‌ 
دربارة پیدایش‌ و سیر تكامل‌ علوم‌ در اندلس‌ِ آغازِ عصر اسلامى‌ آگاهیهای‌ اندكى‌ در دست‌ است‌. گزارش‌ جالب‌ توجه‌ صاعد اندلسى‌ حاكى‌ از آن‌ است‌ كه‌ در این‌ دوره‌ شمار اندكى‌ از مسلمانان‌ این‌ دیار، تنها به‌ آموختن‌ علوم‌ شرعى‌ و لغت‌ عنایت‌ داشتند و این‌ وضع‌ تا اواخر حكومت‌ عبدالرحمان‌ سوم‌ اموی‌ ادامه‌ داشت‌ (ص‌ 235، 238-239). 
ظهور عباسیان‌ و ورود عبدالرحمان‌ الداخل‌ به‌ اندلس‌ (138ق‌/ 755م‌) موجب‌ جدایى‌ این‌ سرزمین‌ از قلمرو خلافت‌ و قطع‌ روابط فرهنگى‌ آن‌ دو شد، چنانكه‌ به‌ نظر مى‌رسد نهضت‌ ترجمه‌ در شرق‌ اسلامى‌، تأثیر قابل‌ توجهى‌ در اندلس‌ برجای‌ ننهاد و نزاعهای‌ درازمدت‌ داخلى‌ در این‌ سرزمین‌ نیز تا سدة 4ق‌/10م‌ شرایط مناسبى‌ برای‌ پرداختن‌ به‌ علوم‌ فراهم‌ نكرد. صاعد اندلسى‌ به‌ دنبال‌ همان‌ گزارش‌، از 3 دانشمندی‌ كه‌ در اندلس‌ تا سدة 4ق‌ به‌ علوم‌ مختلف‌ شهره‌ شدند، نام‌ برده‌ است‌: ابوعبیده‌ مسلم‌ بن‌ احمد بلنسى‌ (د 295ق‌/908م‌) معروف‌ به‌ صاحب‌ قبله‌، یحیى‌ بن‌ یحیى‌ (د 315ق‌/927م‌) معروف‌ به‌ ابن‌ سمینه‌، و محمد بن‌ اسماعیل‌ معروف‌ به‌ حكیم‌ (ص‌ 238-240). در اینجا به‌ دو نكتة مهم‌ باید توجه‌ داشت‌: نخست‌ آنكه‌ هر 3 تن‌ افزون‌ بر ریاضى‌، طب‌، نجوم‌ و منطق‌، به‌ حدیث‌ و دیگر علوم‌ شرعى‌ نیز مى‌پرداختند و شاید یكى‌ از انگیزه‌های‌ توجه‌ آنان‌ به‌ علوم‌ ریاضى‌، برخى‌ مسائل‌ شرعى‌ مانند تعیین‌ جهت‌ قبله‌ و حساب‌ فرائض‌ بوده‌ است‌؛ دیگر آنكه‌ به‌ تأكید صاعد اندلسى‌ (ص‌ 240-241) دست‌كم‌ دو تن‌ از آنان‌ در شرق‌ تحصیل‌ كرده‌ بودند. از همین‌ تاریخ‌، با كوششهای‌ حَكَم‌ دوم‌ شماری‌ از دانشمندان‌ مشهور بغداد و مصر به‌ اندلس‌ دعوت‌ شدند و بهترین‌ آثار علمى‌ در هر زمینه‌ فراهم‌ آمد (نیز نك: ابن‌ جلجل‌، 98). 
حكم‌ در قرطبه‌ كتابخانه‌ای‌ با بیش‌ از 400 هزار جلد كتاب‌ تأسیس‌ كرد و جالب‌توجه‌ آنكه‌ خود بسیاری‌ از آنها را خوانده‌، و بر آنها حاشیه‌ نوشته‌ بود (سارتن‌، 659 654-657, .(I/651, آنگاه‌ كه‌ به‌ روزگار هشام‌ ابن‌ حكم‌ كارها در دست‌ ابوعامرِ حاجب‌ بود، دستور داد تا همة كتابهای‌ مربوط به‌ علوم‌ محض‌ را كه‌ حكم‌ فراهم‌ آورده‌ بود، نابود سازند. چون‌ امویان‌ برافتادند، بنى‌ عامر گرفتار نزاع‌ با ملوك‌ الطوایف‌ شدند و به‌ سبب‌ مشكلات‌ مالى‌ بقیة كتابخانة حكم‌ را فروختند. هنگامى‌ كه‌ این‌ كتابها در اندلس‌ منتشر شد، بار دیگر رغبت‌ طالبان‌ را به‌ علوم‌ برانگیخت‌ (صاعد اندلسى‌، 241-243). از آن‌ پس‌ عصر شكوفایى‌ فرهنگى‌ در اندلس‌ پدیدار گشت‌ كه‌ دستاوردهای‌ بسیار داشت‌. در زمینة نجوم‌، دانشمندان‌ اندلس‌ به‌ انتقاد از هیأت‌ بطلمیوس‌ پرداختند و هیأتى‌ جدید پیشنهاد كردند. این‌ كار با جابر بن‌ افلح‌ و ابن‌ باجه‌ آغاز شد و ابن‌ طفیل‌ و بطروجى‌ آن‌ را به‌ اوج‌ رساندند. آراء اینان‌ به‌ طور غیرمستقیم‌، دانشمندان‌ اروپایى‌ چون‌ كوپرنیك‌، كپلر و گالیله‌ را در رسیدن‌ به‌ نظریات‌ انقلابى‌ یاری‌ داد. سنت‌ داروشناسى‌ در اندلس‌ به‌ همت‌ ابن‌ سَمَجون‌ رونق‌ گرفت‌ و كسانى‌ چون‌ ابن‌ وافد، غافقى‌، ادریسى‌ جغرافى‌دان‌، ابوالخیر اشبیلى‌، ابوالعباس‌ نباتى‌ وابن‌ بیطار آن‌ را تكامل‌ بخشیدند. علوم‌ كشاورزی‌ كه‌ با كتاب‌ المقنع‌ ابو عمر بن‌ حجاج‌ آغاز شد، توسط ابن‌ عوام‌ شكوفا گردید. در جراحى‌، نامورترین‌ دانشمند جهان‌ اسلام‌ زهراوی‌ اندلسى‌ است‌ و بسیاری‌ از پزشكان‌ اندلس‌ نیز در این‌ فن‌ دستى‌ توانا داشتند. شاید علت‌ شكوفایى‌ جراحى‌ در اندلس‌، تماس‌ بیشتر پزشكان‌ این‌ دیار با مسیحیانى‌ بود كه‌ برخلاف‌ مسلمانان‌ و یهودیان‌ برای‌ عمل‌ تشریح‌ منع‌ شرعى‌ نداشتند. 
به‌ هر حال‌ سیر علوم‌ ریاضى‌ و طبیعى‌ در اندلس‌ را بدین‌ گونه‌ مى‌توان‌ ترسیم‌ كرد: 
پزشكى‌ و علوم‌ طبیعى‌: از میان‌ نخستین‌ پزشكان‌ اندلسى‌ دو تن‌ شایستة یادآوریند: ولید مذحجى‌ كه‌ از شام‌ همراه‌ عبدالرحمان‌ الداخل‌ به‌ اندلس‌ آمد، و عبدالملك‌ بن‌ حبیب‌ سلمى‌ البیری‌ كه‌ نخستین‌ كتاب‌ عربى‌ تألیف‌ شده‌ در اندلس‌، موسوم‌ به‌ طب‌ العرب‌ از اوست‌. این‌ اثر به‌ شیوة آثار مشهور به‌ طب‌ النبى‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (خطابى‌، الطب‌...، 1/11، 39). اما ابن‌ جلجل‌ (ص‌ 93) و صاعداندلسى‌ (ص‌ 261) بدون‌ اشاره‌ به‌ این‌ دو، حمدین‌ بن‌ أبا (معاصر محمد بن‌ عبدالرحمان‌ دوم‌) را نخستین‌ پزشك‌ مشهور اندلس‌ دانسته‌اند. به‌ گفتة آنان‌ تا پیش‌ از این‌ روزگار، مردم‌ اندلس‌ به‌ برخى‌ مسیحیان‌ اعتماد مى‌كردند كه‌ معلومات‌ پزشكى‌ آنها مبتنى‌ بر كتاب‌ الابُریسْم‌ (معرب‌ آفوریسم‌) بود (نیز نك: ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/41). 
به‌ تصریح‌ صاعد اندلسى‌ میان‌ متقدمان‌ اندلس‌ كسى‌ به‌ طور اصولى‌ در علم‌ پزشكى‌ تحقیق‌ نكرده‌ است‌، زیرا بیشتر آنان‌ تنها به‌ خواندن‌ كناشها مى‌پرداختند تا در فروع‌ (جنبه‌های‌ عملى‌) پزشكى‌ مهارت‌ یابند و به‌ خدمت‌ پادشاهان‌ درآیند (ص‌ 260-261). در روزگار محمد ابن‌ عبدالرحمان‌ دوم‌ دو پزشك‌ دیگر مشهور بودند: یكى‌ پزشكى‌ مسیحى‌ به‌ نام‌ جواد، و دیگری‌ پزشكى‌ مشهور به‌ حرانى‌ (ابن‌ جلجل‌، 93-94، 112-113؛ صاعد اندلسى‌، 261، 265؛ ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/41-42). حكایتى‌ كه‌ ابن‌ جلجل‌ (ص‌ 94- 95) از روی‌ دست‌ خط حكم‌ دوم‌، دربارة حرانى‌ و روابطش‌ با پزشكان‌ اندلسى‌، نقل‌ كرده‌، در تاریخ‌ پزشكى‌ اندلس‌، بسیار حائز اهمیت‌ است‌ و مى‌تواند حاكى‌ از نخستین‌ آزمایشهای‌ داروشناسى‌ در این‌ سرزمین‌ به‌ شمار آید (نیز نك: قفطى‌، 394- 395). 
برخى‌ دیگر از پزشكان‌ اندلسى‌ با رعایت‌ تقریبى‌ زمان‌ فعالیت‌ بدین‌ قرارند: ابن‌ ملوكة نصرانى‌ (ح‌ 300ق‌/913م‌) كه‌ احتمالاً تأسیس‌ كنندة نخستین‌ مطب‌ عمومى‌ در اندلس‌ بود (ابن‌ جلجل‌، 97؛ ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/41). اسحاق‌ و پسرش‌ یحیى‌ از نخستین‌ وزیران‌ عبدالرحمان‌ سوم‌، و فرماندار بطلیوس‌ كه‌ از مسیحیت‌ به‌ اسلام‌ گرویدند و پزشكانى‌ ماهر بودند. یحیى‌، كناشى‌ در «پنج‌ سِفْر به‌ مذهب‌ روم‌» (شیوة مسیحیان‌) به‌ نام‌ الابُریشم‌ ( الابریسم‌)نوشت‌ (ابن‌ جلجل‌، 97- 98، 100-101؛ صاعد اندلسى‌، 261-262؛ ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/42-43؛ قفطى‌، 359). ابوحفص‌ عمر بن‌ بریق‌ كه‌ در قیروان‌ 6 ماه‌ ملازم‌ ابن‌ جزار (ه م‌) بود و كتاب‌ زاد المسافر او را با خود به‌ اندلس‌ آورد (ابن‌ جلجل‌، 107- 108؛ صاعد اندلسى‌، 263؛ ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/45). حسدای‌ بن‌ شبروط (= حسدای‌ بن‌ اسحاق‌) كه‌ به‌ گفتة صاعد اندلسى‌ (ص‌ 277)، پزشك‌ عبدالرحمان‌ و نیز پزشك‌ و وزیرِ حكم‌ بوده‌ است‌. وی‌ با كمك‌ راهبى‌ مسلط به‌ زبان‌ یونانى‌ و گروهى‌ از پزشكان‌ كتاب‌ حشائش‌ دیوسقوریدس‌ را از یونانى‌ به‌ عربى‌ درآورد. این‌ ترجمه‌ یكى‌ از معدود ترجمه‌های‌ یونانى‌ به‌ عربى‌ در نخستین‌ سده‌های‌ اسلامى‌ اندلس‌ به‌ شمار مى‌رود (خطابى‌، همان‌، 1/18-19؛ سارتن‌، 656 .(I/651, احمد و عمر فرزندان‌ یونس‌ بن‌ احمد حرانى‌ كه‌ نزد ثابت‌ بن‌ سنان‌ صابى‌ و ابن‌ وصیف‌ حرانى‌ به‌ فراگیری‌ طب‌ پرداختند و در 351ق‌/962م‌ به‌ اندلس‌ بازگشتند (ابن‌ جلجل‌، 112- 113؛ صاعد اندلسى‌، 265؛ قفطى‌، 395). عریب‌ بن‌ سعد قرطبى‌ نیز از پزشكان‌ این‌ دوره‌ به‌ شمار مى‌آید و كتابى‌ با عنوان‌ خلق‌ الجنین‌ و تدبیر الحبالى‌ دارد (ووستنفلد، 56 -55 ؛ لكلر، ؛ I/432-436 سارتن‌، .(I/651-680 ابن‌ جلجل‌ پزشك‌ و مورخ‌ مشهور اندلسى‌ (ه م‌) هم‌ در این‌ ایام‌ مى‌زیست‌ و در 377ق‌/987م‌ كتاب‌ طبقات‌ الاطباء و الحكماء را نوشت‌. ابوالقاسم‌ زهراوی‌ (ه م‌) بزرگ‌ترین‌ جراح‌ مسلمان‌ كه‌ در اندلس‌ برآمد، تأثیر شگرفى‌ بر جراحى‌ اروپا تا پایان‌ سده‌های‌ میانى‌ برجای‌ نهاد (همو، .(I/651 ابن‌ سمجون‌ (ه م‌) نیز كتاب‌ الجامع‌ فى‌ الادویة المفرده‌ را كه‌ نخستین‌ اثر مهم‌ گیاه‌ - داروشناسى‌ اندلسى‌ به‌ شمار مى‌رود، پیش‌ از 393ق‌/1003م‌ نوشت‌ (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/51 - 52). پزشكان‌ یادشده‌ همگى‌ در قرطبه‌ فعالیت‌ داشتند، اما با آشفتگى‌ اوضاع‌ اندلس‌، یا به‌ قول‌ صاعد اندلسى‌ (ص‌ 266) «آغاز فتنه‌»، اغلب‌ دانشمندان‌ آنجا را ترك‌ كردند. 
از پزشكان‌ و علمای‌ علوم‌ طبیعى‌ در اواخر عصر اموی‌ و دورة ملوك‌ الطوایف‌ مى‌توان‌ از این‌ كسان‌ نام‌ برد: ابوالعرب‌ یوسف‌ بن‌ محمد (د پس‌از 430ق‌/1039م‌)كه‌ برجسته‌ترین‌پزشك‌ عصر خود و صاحب‌ تحقیقاتى‌ در این‌ علم‌ بود. ابن‌ وافد (ه م‌) پزشك‌ و داروشناس‌ اندلسى‌، و صاحب‌ كتاب‌ ارزنده‌ای‌ در ادویة مفرده‌ (همو، 267-270) كه‌ بخشهایى‌ از ترجمة لاتینى‌ آن‌ باقى‌ است‌. وی‌ روش‌ خاصى‌ را برای‌ تحقیق‌ اثر داروها توصیه‌ مى‌كرد (ووستنفلد، 82 ؛ لكلر، ؛ I/545-547 سارتن‌، .(I/728 ابو عمر ابن‌ حجاج‌ در 466ق‌/1074م‌ كتابى‌ موسوم‌ به‌ المقنع‌ دربارة كشاورزی‌ نوشت‌ و بدین‌ ترتیب‌ سنتى‌ علمى‌ را آغاز كرد كه‌ به‌ اسپانیای‌ مسلمان‌ اعتبار فراوان‌ بخشید (همو، 766 .(I/742, ابوعبید عبدالله‌ بكری‌ (د 487ق‌/1094م‌) كتابى‌ با عنوان‌ اعیان‌ النبات‌ و الشجریات‌ الاندلسیه‌ نوشت‌ كه‌ ادامه‌ دهندة سنت‌ كشاورزی‌ و گیاه‌ - داروشناسى‌ اندلس‌ بود (خطابى‌، الطب‌، 1/53؛ نیز لكلر، ؛ I/553 سارتن‌، 768 .(I/742, ابن‌ بكلارش‌ (ه م‌) پزشك‌ یهودی‌ اندلسى‌ دربار احمد المستعین‌ كه‌ در حدود سال‌ 500ق‌/1107م‌ كتاب‌ مُجَدول‌ المستعینى‌ فى‌ الادویة المفرده‌ را به‌ پیروی‌ از سنت‌ بغدادی‌ یوحنا بن‌ بختیشوع‌، ابن‌ بطلان‌ و ابن‌ جزله‌ تألیف‌ كرد. نامهای‌ فارسى‌، یونانى‌، سریانى‌، لاتینى‌ و اندلسى‌ داروها كه‌ وی‌ در سومین‌ ستون‌ جدول‌ خود آورده‌، بسیار جالب‌ توجه‌ است‌ (نك: ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/52؛ خطابى‌، همان‌، 1/55، الاغذیة...، 22-23؛ قس‌: سارتن‌، 134,143,235 .(II/71, ابوالصلت‌ امیة بن‌ عبدالعزیز (ه م‌) كه‌ بیشتر عمر خود را در قاهره‌ و مهدیة تونس‌ سپری‌ كرد. اثر مهم‌ او دربارة داروشناسى‌ با عنوان‌ الادویة المفرده‌ به‌ لاتینى‌ و عبری‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/52 -60؛ ووستنفلد، 93 -92 ؛ لكلر، ؛ II/74-75 سارتن‌، ؛ II/133 قس‌: اشتاین‌ اشنایدر، .(6-7 ابن‌ باجه‌ (د 533ق‌/1139م‌) هم‌ رساله‌هایى‌ در طب‌، ادویة مفرده‌ و علوم‌ طبیعى‌ نوشت‌ كه‌ ابن‌ بیطار بارها از رسالة ادویة او یاد كرده‌ است‌ (نك: ووستنفلد، 93 ؛ لكلر، ؛ II/75-78 سارتن‌، 183 .(II/133, 
از سدة 4-7ق‌/10-13م‌ نامداران‌ بسیاری‌ از خاندان‌ ابن‌ زُهر (ه م‌) در اندلس‌ برخاستند، اما در این‌ میان‌ هیچ‌ كدام‌ به‌ شهرت‌ ابوالعلاء زهر بن‌ عبدالملك‌ (د 525ق‌/1131م‌) و به‌ ویژه‌ پسرش‌ ابومروان‌ عبدالملك‌ بن‌ زهر (د 557ق‌/1162م‌) نرسید (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/64؛ ووستنفلد، 91 ؛ لكلر، ؛ II/83-86 سارتن‌، .(II/230-231 ابن‌ زهر احتمالاً بزرگ‌ترین‌ پزشك‌ بالینى‌ پس‌ از رازی‌ است‌. بخشى‌ از مهم‌ترین‌ كتاب‌ او با عنوان‌ التیسیر فى‌ المداواة و التدبیر به‌ وصف‌ بیماری‌ جرب‌ و انگل‌ مولد آن‌ اختصاص‌ دارد (نك: ص‌ 49-50)؛ از این‌رو، برخى‌ وی‌ را نخستین‌ انگل‌شناس‌ پس‌ از آلكساندر (اسكندر) ترالسى‌ دانسته‌اند (نك: سارتن‌، 233 .(II/85, بعدها فریدمان‌ (ص‌ 175 -166 )، ابوالحسن‌ طبری‌ را با اتكا به‌ المعالجات‌ البقراطیة او، كاشف‌ این‌انگل‌ دانست‌. ابوعبدالله‌ شریف‌ادریسى‌ (د 560ق‌/1165م‌)، جغرافى‌دان‌ مشهور، كتابى‌ با عنوان‌ الجامع‌ لشتات‌ النبات‌ نوشت‌ كه‌ تا نیم‌ قرن‌ پیش‌ نشانى‌ از آن‌ در دست‌ نبود. در این‌ كتاب‌ برخلاف‌ بیشتر آثار مشابه‌، گیاهان‌ از دیدگاه‌ گیاه‌شناسى‌، نه‌ دارویى‌ بررسى‌ شده‌اند (سارتن‌، 410-411 ؛ II/305, خطابى‌، الطب‌، 1/59). ابوجعفر احمد بن‌ محمد غافقى‌ (ه م‌)، از بزرگ‌ترین‌ گیاه‌ - داروشناسان‌ سده‌های‌ میانه‌ بود. از كتاب‌ جامع‌ المفردات‌ وی‌ جز بخشهایى‌ پراكنده‌ و نیز گزیده‌ای‌ از ابن‌ عبری‌ (ه م‌) چیزی‌ در دست‌ نیست‌. ابن‌ بیطار بارها از آثار این‌ دو داروشناس‌ بهره‌ برده‌ است‌. ابن‌ طفیل‌ و شاگرد و جانشین‌ وی‌، ابن‌ رشد نیز از بزرگ‌ترین‌ پزشكان‌ عصر خود بودند. به‌ ابن‌ طفیل‌ نیز دو رسالة طبى‌ و همچنین‌ شرحى‌ بر الا¸ثار العلویة ارسطو نسبت‌ داده‌اند كه‌ احتمالاً همان‌ شرح‌ ابن‌ رشد است‌ (ووستنفلد، 108 ؛ لكلر، ؛ II/113-114 سارتن‌، 354 .(II/305, ابن‌ رشد نیز پیش‌ از 557ق‌/ 1162م‌ الكلیات‌ خود را نوشت‌ كه‌ به‌ نوعى‌ مكمل‌ التیسیر ابن‌ زهر بود، اما ملاحظات‌ با ارزشى‌ نیز در بر داشت‌. ظاهراً وی‌ نخستین‌ كسى‌ است‌ كه‌ كار شبكیه‌ در چشم‌ را به‌ تقریب‌ دریافته‌، و برخلاف‌ پزشكان‌ پیشین‌ گفته‌ است‌ كه‌ رؤیت‌ نه‌ در عدسیه‌، كه‌ در شبكیه‌ صورت‌ مى‌گیرد (ووستنفلد، 108 -104 ؛ لكلر، ؛ II/97-109 سارتن‌، 355-356 .(II/305-306, ابن‌ میمون‌ و شاگردش‌ ابن‌ سمعون‌ (ه م‌م‌) نیز از برجسته‌ترین‌ پزشكان‌ یهودی‌ عصر خود بودند. ابن‌ میمون‌ صاحب‌ آثار مشهوری‌ چون‌ فصول‌ موسى‌ و شرح‌ اسماء العقار است‌ (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/213؛ ووستنفلد، 111 -109 ؛ لكلر، ؛ II/57-64 سارتن‌، 380-381 371-373, .(II/306, ابن‌ عوام‌ اشبیلى‌ مهم‌ترین‌ اثر كشاورزی‌ قرون‌ وسطى‌ را با عنوان‌ الفلاحة (ه م‌) در 34 فصل‌ نوشت‌ كه‌ 30 فصل‌ آن‌ به‌ كشاورزی‌ و بقیه‌ به‌ گله‌داری‌، مرغداری‌ و پرورش‌ زنبور عسل‌ اختصاص‌ دارد (همو، .(II/424-425 ابوالعباس‌ نباتى‌، مشهور به‌ ابن‌ رومیه‌ (ه م‌) هم‌ صاحب‌ كتاب‌ الرحلة النباتیه‌ است‌ كه‌ مجموعة مشاهدات‌ گیاه‌شناسى‌ او در سفرهای‌ دور و درازش‌ به‌ اندلس‌، مغرب‌، مصر و عربستان‌ را در بر مى‌گیرد. وی‌ نخستین‌ بار گزارشى‌ از برخى‌ گیاهان‌ سواحل‌ دریای‌ سرخ‌ تهیه‌ كرد (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/81؛ نیز نك: ووستنفلد، 188 ؛ لكلر، ؛ II/244 سارتن‌، .(II/650-651 اثر شاگرد او ابن‌ بیطار، موسوم‌ به‌ الجامع‌ مهم‌ترین‌ و بزرگ‌ترین‌ اثر گیاه‌ داروشناسى‌ جهان‌ از زمان‌ دیوسكوریدس‌ تا سدة 10ق‌/16م‌ به‌ شمار مى‌رود (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/133؛ ووستنفلد، 131 -130 ؛ لكلر، ؛ II/225-237 سارتن‌، 663-664 .(II/522-523, 
ریاضیات‌ و نجوم‌: علوم‌ ریاضى‌ در اندلس‌ به‌ اندازة علوم‌ طبیعى‌ رشد نكرد و كمتر دانشمند اندلسى‌ را مى‌توان‌ یافت‌ كه‌ شایستة نام‌ ریاضى‌دان‌ باشد. چه‌، اغلب‌ دانشمندان‌ از میان‌ شاخه‌های‌ مختلف‌ ریاضى‌ تنها به‌ حساب‌، حساب‌ معاملات‌ و حساب‌ فرائض‌، توجه‌ داشتند. بدین‌سبب‌، بسیاری‌ از كسانى‌ كه‌ به‌ ریاضى‌دانى‌ شهره‌ شدند، لقب‌ فرائضى‌ یا فرضى‌ داشته‌اند: مانند ابوغالب‌ حباب‌ بن‌ عبادة فرائضى‌ و ابوایوب‌ ابن‌ عبدالغافر (صاعد اندلسى‌، 244- 245، جم). از سوی‌ دیگر دانشمندانى‌ كه‌ بیشتر به‌ ریاضیات‌ محض‌ و یا موسیقى‌ (كه‌ شعبه‌ای‌ از ریاضیات‌ محسوب‌ مى‌شد) توجه‌ داشتند، غالباً مجبور به‌ ترك‌ اندلس‌ مى‌شدند، مانند عبدالرحمان‌ بن‌ اسماعیل‌ بن‌ بدر، معروف‌ به‌ اقلیدسى‌ كه‌ در روزگار ابومنصور محمد بن‌ ابى‌ عامر به‌ شرق‌ رفت‌ و همانجا درگذشت‌ و نیز ابوعثمان‌ سعید بن‌ فتحون‌ بن‌ مكرم‌، معروف‌ به‌ حَمّار سرقسطى‌ كه‌ در همین‌ دوره‌ به‌ زندان‌ افتاد و سپس‌ از اندلس‌ اخراج‌ شد و در جزیرة صقلیه‌ (سیسیل‌) جان‌ سپرد. اما دانش‌ ستاره‌شناسى‌ سخت‌ در اندلس‌ رواج‌ یافت‌ و برخى‌ از پیشروترین‌ نظریه‌های‌ نجومى‌ مسلمانان‌ در آنجا شكل‌ گرفت‌. با توجه‌ به‌ اینكه‌ اندلس‌ دروازة انتقال‌ علوم‌ اسلامى‌ به‌ مغرب‌ زمین‌ بود، این‌ نظریه‌ها به‌ سرعت‌ در میان‌ اروپاییان‌ رواج‌ یافت‌ و بر ستاره‌شناسان‌ اروپایى‌ تاثیری‌ شگرف‌ نهاد. 
ریاضى‌دانان‌ و ستاره‌شناسان‌ نامور اندلسى‌ اینانند: ابوالقاسم‌ مجریطى‌ (مادریدی‌)، ستاره‌شناس‌ و ریاضى‌دان‌مشهوری‌ كه‌ رساله‌ای‌ در حساب‌ معاملات‌ نوشت‌ و زیج‌ خوارزمى‌ را تكمیل‌ كرد. همچنین‌ گفته‌اند كه‌ وی‌ رسائل‌ اخوان‌ الصفا را اول‌ بار به‌ اندلس‌ آورد. بیان‌ مجریطى‌ دربارة قدرت‌ عشقى‌ دو عدد متحاب‌ 220 و 284 لااقل‌ حاكى‌ از آشنایى‌ او با افكار اخوان‌ الصفاست‌. برخى‌ آن‌ را به‌ شاگردش‌ ابوالحكم‌ عمرو كَرمانى‌ (366- 458ق‌/977-1066م‌)، ریاضى‌دان‌ و جراح‌ برجستة اهل‌ قرطبه‌ - كه‌ در علم‌ عدد و هندسه‌ نیز زبردست‌ بود - نسبت‌ داده‌اند (صاعد اندلسى‌، 246-249؛ زوتر، 105 ,77 -76 ؛ سارتن‌، 694-695 668-669, 647-648, ؛ I/563, كندی‌، .(128 
دیگر شاگردان‌ مجریطى‌ نیز هر یك‌ در ریاضى‌ و نجوم‌ نامور شدند از آن‌ جمله‌اند: ابن‌ سمح‌ (ه م‌) كه‌ آثاری‌ در هندسه‌، طبیعت‌ عدد، اسطرلاب‌ و زیجى‌ مفصل‌ به‌ روش‌ سند هند (سدهانت‌) نوشت‌ (صاعد اندلسى‌، 247- 248؛ سارتن‌، 715 ؛ I/695, كندی‌، .(129 ابوالقاسم‌ احمد بن‌ صفار كه‌ كتابى‌ در اسطرلاب‌ و زیجى‌ مختصر به‌ روش‌ سند هند دارد. برادرش‌ محمد از اسطرلاب‌ سازان‌ برجسته‌ و شاگردش‌ محمد بن‌ عمر، مشهور به‌ ابن‌ برغوث‌، در هیأت‌ و رصد زبردست‌ بود (صاعد اندلسى‌، 248؛ سارتن‌، ؛ I/695 كندی‌، .(127 صاعد اندلسى‌ نیز چند كتاب‌ در ریاضیات‌ و نجوم‌ نوشت‌ كه‌ از مهم‌ترین‌ آنها المؤلف‌ باصلاح‌ حركات‌ النجوم‌ و التعریف‌ بخطأ الراصدین‌ را مى‌توان‌ برشمرد. وی‌ در این‌ كتاب‌ برخلاف‌ مجریطى‌ خطاهای‌ زیج‌ خوارزمى‌ را اصلاح‌ كرده‌ است‌ (ص‌ 246-247). او راصد بزرگى‌ نیز بود. رصدهایى‌ كه‌ به‌ وسیلة او و راصدان‌ مسلمان‌ صورت‌ گرفت‌، برای‌ زرقالى‌ (د ح‌ 480ق‌/ 1087م‌) به‌ هنگام‌ تألیف‌ زیجش‌، ارصاد طلیطله‌، بسیار مفید افتاد (زوتر، 106 ؛ سارتن‌، ؛ I/776-777 كندی‌، .(128-129 زیج‌ زرقالى‌ در كمتر از 50 سال‌ در اروپا جایگزین‌ زیجهای‌ پیشین‌ گشت‌ و چند زیج‌ در اروپا براساس‌ آن‌ نوشته‌ شد. وی‌ اسطرلابى‌ اصلاح‌ شده‌ موسوم‌ به‌ صحیفة زرقالیه‌ ساخت‌ كه‌ رایج‌ترین‌ وسیلة رصدی‌ اندلس‌ شد. این‌ اسطرلاب‌ اگرچه‌ با تأخیر، اما سرانجام‌ پس‌ از 661ق‌/1263م‌ در اروپا نیز رونق‌ یافت‌. او با پذیرش‌ فرضیة غلط ثابت‌ بن‌ قره‌ (ه م‌)، یعنى‌ «اقبال‌ و ادبار فلك‌»،موجب‌ تقویت‌ آن‌شد. كُپرنیك‌نیز مدتها پس‌از زرقالى‌ بدین‌ فرضیه‌ پایبند بود (سارتن‌، II/10-16 .(I/758-759, ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ سید، معاصر زرقالى‌، نیز از برجسته‌ترین‌ ستاره‌شناسان‌ آن‌ عصر بود (صاعد اندلسى‌، 256). یوسف‌ المؤتمن‌ (حك 474- 478ق‌/1081- 1085م‌)، امیر سرقسطه‌ رساله‌ای‌ با عنوان‌ الاستكمال‌ در ریاضیات‌ نوشت‌ كه‌ سخت‌ تحسین‌ شد (زوتر، 108 ؛ سارتن‌، I/740, .(759 ابوالصلت‌، منجم‌ اندلسى‌ نیز آثاری‌ در حساب‌، هندسه‌، ساختمان‌ و طرز كار اسطرلاب‌ از خود بر جای‌ نهاد. برخى‌ ابیات‌ ابوالصلت‌ از بى‌اعتقادی‌ او به‌ احكام‌ نجوم‌ حكایت‌ دارد (ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، 2/60؛ زوتر، 115 ؛ سارتن‌، .(II/230 
آغازگر سنت‌ اعتراض‌ بر هیأت‌ بطلمیوس‌ نیز ابن‌ باجه‌ و جابر بن‌ افلح‌ (ه م‌ م‌) بودند. جابر در اصلاح‌ المجسطى‌ یا كتاب‌ فى‌ الهیئة شدیداً به‌ هیأت‌ بطلمیوس‌ حمله‌ كرد، اما خود نظریة بهتری‌ ارائه‌ نداد. مقدمة این‌ كتاب‌، نشان‌ از پیشرفت‌ در رشتة مثلثات‌ دارد (سارتن‌، 123, II/16, 206 ,183 ؛ زوتر، .(119 ابن‌ طفیل‌ و شاگردش‌ بطروجى‌ گرایشهای‌ ضد بطلمیوسى‌ ابن‌ باجه‌ و جابربن‌ افلح‌ را تشدید كردند. بعدها نظریة حركت‌ لَوْلَبى‌ (مارپیچى‌) بطروجى‌ ارزنده‌ترین‌ تلاش‌ دانشمندان‌ اندلس‌ برای‌ تصحیح‌ آراء بطلمیوس‌ بود (زوتر، 218 131, ,125 ؛ گوتیه‌، 510 -483 ؛ سارتن‌، 399-400 354, 298, 295, 183, 123, .(II/16-18, ابن‌ میمون‌ و ابن‌ سمعون‌ پس‌ از مهاجرت‌ به‌ مصر آراء ضد بطلمیوسى‌ اندلسیها را به‌ شرق‌ جهان‌ اسلام‌ شناساندند. ابن‌ میمون‌ در دلالة الحائرین‌ از آراء ابن‌ باجه‌ سخن‌ گفت‌ و مانند جابر در اینكه‌ مریخ‌ و زهره‌ به‌ خورشید نزدیك‌تر از زمین‌ باشند، تردید كرد (زوتر، 136 ,132 -131 ؛ گوتیه‌، همانجا؛ نیز سارتن‌، 380-381 373-375, .(II/298, ابن‌ یاسمینى‌ ریاضى‌دان‌ مسلمان‌ بربری‌ نسب‌ اشبیلى‌ نیز الارجوزة الیاسمینیه‌ را در جبر نوشت‌ (زوتر، 130 ؛ سارتن‌، .(II/400 
در حدود سدة 7ق‌/13م‌ ابن‌ بدر بلنسى‌ در اسپانیا برآمد. او در كتاب‌ اختصار الجبر و المقابله‌ مطالب‌ بسیاری‌ را از الجبر و المقابلة ابوكامل‌ (ه م‌) نقل‌ كرده‌ است‌ كه‌ البته‌ برخى‌ از آنها را نمى‌توان‌ در كتاب‌ وی‌ یافت‌ (زوتر، 197 ؛ سارتن‌، ؛ II/622 سعیدان‌، 2/429، 493-494، 496- 497). یعیش‌ بن‌ ابراهیم‌ اموی‌ (ه م‌) نیز در رسالة مراسم‌ الانتساب‌ فى‌ معالم‌ (علم‌) الحساب‌ برخى‌ از شیوه‌های‌ رایج‌ در غرب‌ عالم‌ اسلامى‌ را كه‌ در شرق‌ ناشناخته‌ بود، توضیح‌ داد. ابوالحسن‌ على‌ بن‌ محمد قلصادی‌ (815 -891ق‌) را مى‌توان‌ آخرین‌ ریاضى‌دان‌ مهم‌ اندلس‌ دانست‌. قلصادی‌ در كتاب‌ كشف‌ الاسرار ( الاستار ) عن‌ علم‌ (وضع‌) حروف‌ و الغبار برخى‌ علامتها و نشانه‌های‌ ریاضى‌ (فرمول‌ نویسى‌) را به‌ كار برده‌ كه‌ از نظر تاریخ‌ ریاضیات‌ حائز اهمیت‌ است‌ (ووپكه‌، .(348-384 
مآخذ: ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌، احمد، عیون‌الانباء، به‌ كوشش‌ آوگوست‌ مولر، 1299ق‌؛ ابن‌ جلجل‌، سلیمان‌، طبقات‌ الاطباء و الحكماء، بیروت‌، 1985م‌؛ ابن‌ زهر، عبدالملك‌، التیسیر فى‌ المداواة و التدبیر، به‌ كوشش‌ میشل‌ خوری‌، دمشق‌، 1403ق‌/1983م‌؛ خطابى‌، محمد عربى‌، الاغذیة و الادویة عند مؤلفى‌ الغرب‌ الاسلامى‌، بیروت‌، 1990م‌؛ همو، الطب‌ و الاطباء فى‌ الاندلس‌ الاسلامیة، بیروت‌، 1988م‌؛ سعیدان‌، احمد سلیم‌، تاریخ‌ علم‌ الجبر فى‌ العالم‌ العربى‌، كویت‌، 1986م‌؛ صاعد اندلسى‌، التعریف‌ بطبقات‌ الامم‌، به‌ كوشش‌ غلامرضا جمشیدنژاداول‌، تهران‌، 1375ش‌؛ قفطى‌، على‌، تاریخ‌ الحكماء، به‌ كوشش‌ لیپرت‌، لایپزیگ‌، 1902م‌؛ نیز: 
, R., X At - Tabari: Discoverer of the Acarus Scabiei n , Medical Life, Philadelphia, 1938, vol. XLV, no. 6; Gauthier, L., X Une R E forme du syst I me astronomique de Ptol E m E e n , JA, 1909, vol. XIV; Kennedy, E. S., X A Survey of Islamic Astronomical Tables n , Transactions of the American Philosophical Society, Philadelphia, 1956, vol. XLVI(2); Leclerc, L., Histoire de la m E decine arabe, Paris, 1876; Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, 1928-1931; Steinschneider, M., Die europ L ischen [ bersetzungen aus dem Arabischen bis Mitte des 17.Jahrhunderts, Graz, 1956; Suter, H., Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, 1900; Woepcke, F., X Notice sur des notations alg E briques employ E es les Arabes n , JA, 1854, vol. IV; W O stenfeld, F., Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher, G N ttingen, 1840. 
یونس‌ كرامتى‌

.V فلسفه‌ و كلام‌ در اندلس‌
سیر فلسفه‌ و كلام‌ در اندلس‌ با ویژگیهایى‌ همراه‌ است‌ كه‌ آن‌ را از برخى‌ جهات‌ از تاریخ‌ این‌ علوم‌ در دیگر سرزمینهای‌ اسلامى‌ متمایز مى‌كند. با آنكه‌ این‌ دانشها اساساً از شرق‌ جهان‌ اسلام‌ به‌ اندلس‌ راه‌ یافت‌ و بخش‌ مهمى‌ از كوششهای‌ متفكران‌ این‌ دیار مصروف‌ِ شرح‌ و نقد اندیشه‌های‌ فیلسوفان‌ و متكلمان‌ آن‌ قلمرو شد، ولى‌ اوضاع‌ خاص‌ تاریخى‌ و سیاسى‌ و اجتماعى‌ و فرهنگى‌ اندلس‌، زمینة ویژه‌ای‌ برای‌ پیدایش‌ و گسترش‌ علوم‌ عقلى‌، خاصه‌ فلسفه‌ و كلام‌، در این‌ سرزمین‌ پدید آورد. علاوه‌ بر آن‌، موقعیت‌ جغرافیایى‌ اندلس‌ و فخامت‌ و شكوه‌ فرهنگى‌ آن‌ در قارة اروپا كه‌ بسیاری‌ از طالب‌ علمان‌ را از غرب‌ مسیحى‌ به‌ اندلس‌ اسلامى‌ جذب‌ مى‌كرد، نقش‌ و تأثیر عمده‌ای‌ در انتقال‌ علوم‌ اسلامى‌ به‌ اروپا و ترجمة آثار دانشمندان‌ سرزمینهای‌ اسلامى‌ به‌ زبانهای‌ اروپایى‌ داشت‌؛ چنانكه‌ باید اندلس‌ را مهم‌ترین‌ دروازة تبادل‌ فرهنگى‌ در قرون‌ وسطى‌ میان‌ سرزمینهای‌ اسلامى‌ و اروپا دانست‌.
بررسى‌ سیر علوم‌ عقلى‌ در اندلس‌، از تحقیق‌ در احوال‌ و آثار و اندیشه‌های‌ حكما و متفكران‌ برجستة این‌ دیار جدا نیست‌. آثار و افكار و عقاید فلسفى‌ و كلامى‌ هر یك‌ از متفكران‌ نامدار اندلسى‌ در مدخل‌ مستقلى‌ در این‌ دائرةالمعارف‌ مورد بحث‌ قرار مى‌گیرد. از آن‌ میان‌، برای‌ آشنایى‌ با سرگذشت‌ علوم‌ عقلى‌ در این‌ دیار، مى‌توان‌ به‌ این‌ مدخلها در مجلدات‌ پیشین‌ مراجعه‌ كرد: ابن‌جبیرول‌ (3/207-216)؛ ابن‌حزم‌ (3/345-356)؛ ابن‌رشد (3/556 - 583)؛ ابن‌سبعین‌ (3/657 - 664)؛ ابن‌ عربى‌ (4/226-284). بخش‌ فلسفه‌ 


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر