تبلیغات
alarabee - الخیام فی الأدب العربی المعاصر
جمعه 26 آذر 1389

الخیام فی الأدب العربی المعاصر

   نوشته شده توسط: zohre pourshaban    

 خیام در ادبیات معاصر عرب

بقلم :الدكتور بسام علی ربابعة

الخیام فی الأدب العربی المعاصر

ألقیت هذه المقالة فی الندوة التی أقیمت فی طهران بالاشتراك مع الدكتور محمد علی إسلامی ندوشن عام 2004م بمناسبة الیوم العالمی للخیام الذی یصادف 18 / 5 من كل عام ونشرت فی مجلة كتاب الشهر التی تصدر فی طهران عدد 80 ،2005م صص 38- 47 وهی باللغة الفارسیة

بدون شک، تــوجه واهتمام عربها به خیام ورباعیات وى كمتر از عنایت انگلیسى زبانان نیست؛ ترجمه هاى عربى رباعیات خیام به بیش از 80 ترجمه رسیده وشهرت خیام ورباعیات وى در جهان عرب نمایان است. امروز عربها اعم از: روشنفكران، فرهیختگان، ادیبان، شاعران ومردم عوام با خیام ورباعیات وى آشنا هستند. بدون تردید، مبالغه وگزافه گویى نخواهد بود اگر بگوییم نقش ستاره اى شرق ام كلثوم درشهرت خیام در جهان عرب كمتر از نقش ادوارد فیتزجرالد در آوازه حكیم نیشابور درمغرب زمین نیست؛ ام كلثوم كه درجهان عرب از جایگاه ویژه اى برخوردار است وروزانه هزارها، بلكه میلیونها عرب به صداى سحرانگیز وى گوش داده، به حالت وجد وشادى در مى آیند؛ گزیده اى از ترجمه اى احمد رامى شاعر نامدار مصرى از رباعیات خیام را با صداى شگفت انگیزخویش خوانده ؛ ‌پیغام حكیم نیشابور را به كلیه اى عرب زبانان رسانده است؛ زیرا آنچه خوانده مى شود، ‌سریعتر از آنچه كه به صورت مقاله یا كتاب در مى آید وبعدا مورد مطالعه قرار گرفته، گسترش یافته وبه گوش مى رسد.

هرچند بازتاب آوازه خیام درخارج از ایران بیشتر از كشور خودش بوده.1، اما این شهرت مرهون خاورشناس مشهور به نام ادوارد فیتزجرالد است كه گزیده اى از رباعیات خیام را درسال 1859 م ترجمه كرده وبه چاپ رسانده بود. اشتهار خیام به دنبال این ترجمه جهانگیر شد. عربها، ابتدا با خیام ورباعیات وى توسط ترجمه فیتز جرالد آشنا شده، سپس به ترجمه گزیده اى از رباعیات حكیم نیشابور روى آورده اند، البته بیشتر از دوسوم ترجمه هاى عربى از رباعیات خیام از روى ترجمه هاى فیتزجرالد صورت گرفته است .

از آغاز قرن بیستم، جهان عرب رفته رفته با رباعیات خیام آشنا شد واحمد حافظ عوض (1877-1950 م ) نخستین فرد عرب زبان بود كه توانست در سال 1901 م نه رباعى از رباعیات خیام را به زبان عربى بازگردانیده وآن را در مقـــاله اى تحت عنــوان:« شعراء الفرس» ( عمـــرالخیام )، ‌در مــجـلـــه «المجله المصریه » به چاپ برساند2.در حقیقت مسأله نخستین مترجم رباعیات خیام در زبان عربى میان منتقدان عرب مورد اختلاف قرار گرفته است .3

دومین ادیب عربى كه به رباعیات خیام روى آورد،‌ عیسى اسكندر المعلوف شاعر لبنانى (1869-1956 م ) بود. او شش رباعى از ترجمه فیتز جرالد را در سال 1910 م به رشته تحریر درآورده وآن را در مقــاله اى تحـت عنــــــوان« عمرالخیام » ( ماعرفه العرب عنه)، درمجله « الهلا ل » به چاپ رساند .

یوسف بكار تــرجمه هاى عــربى رباعیـات خیــام را دركتـــاب خـویش به نام : « الترجمات العربیة لرباعیات الخیام » مورد بحث وبررسى قرار داده وتا سال 1987 م تعداد 56 ترجمه اى از رباعیات خیام را تحلیل وتحقیق نمود، لذا مى توان ترجمه هاى آن را به شرح زیر بیان كرد : تعداد ترجمه هاى منظوم 33، منثور 16 و زبان عامیانه هفت هستند، اما این ترجمه ها در حال افزایش است وتعداد آن ها به بیشتر از 80 ترجمه رسیده است.

لـذا در یک بررسى كلى، مى توان ترجمه هاى رباعیات خیام را در زبان عربى به دو نوع تقسیم نمود: یكى ‌ترجمه هایى كه از روى زبان هاى انگلیسى ، فرانسوى وایتالیایى صورت گرفته ودیگر ترجمه هایى كه مستقیماً از روى زبان فارسى برگردانده شده اند .

از لحاظ ترتیب تاریخى، ترجمه هاى غیرمستقیم بر ترجمه هاى مستقیم سبقت گرفته اند ؛ درسال1911 م، ودیع البستانى گزیده ای از رباعیات خیام بر مبنای ترجمه فیتزجرالد وترجمه های دیگر را به عربى بازگردانید كه توسط انتشارات المعارف مصر در سال 1912 به چاپ رسیده است. البستانى هیچ آشنایى با زبان فارسى نداشته ؛ لذا او به زبان انگلیسى روى آورد وعلاوه بر تكیه به منظومه فیتزجرالد از برخى ترجمه هاى همچون: انگلیسى وفرانسوى رباعیات خیام نیز كمك گرفت و 80 رباعى را به صورت منظوم ودر قالب سباعى ترجمه كرد.

لازم به ذكر است كه مهم ترین ترجمه هاى عربى كه از روى ترجمه فیتز جرالد صورت گرفته ‌به شرح زیراند : ترجمه عبدالرحمن شكرى ( سه رباعى ، سال 1913 م ) ، عبداللطیف النشار(28 رباعى ، 1917 م) ، محمد السباعى (13 رباعى ،1922 م)، محمود المنجورى (16 رباعى ، 1923 م )، ابـــــراهیم المــــازنى (13 رباعى ،1924م)، امین نخله (12 رباعى،1925 م)، احمد زكى ابــــوشادى (108رباعى،1952 م)، نویل عبدالاحـــد (75 رباعى، 1958 م)، آرتــــــوضــو (75 رباعی ،1962 م) ، محمــد جمیل العقیلى (79 رباعى ،1966 م) ، احمـد ابراهیم الشریف (25 رباعى ،1970 م) ، تیسیر ســــبول (29 رباعى،1970 م) وعامر بحیرى (75 رباعى ،1978 )4.

مصطفى وهبى التل ملقب به "عرار" (1949- 1889 م) شاعر بزرگ اردن نخستین فردعرب بود كه توانست گزیده اى از رباعیات خیام را در سال 1922و1925م براساس زبان مادرى به عربى ترجمه كند .این برگردان كه دربرگیرنده 169 رباعى نخستین ترجمه عربى است كه مستقیما از روى زبان فارسى انجام گرفته است واز لحاظ ترتیب تاریخی هشتمین ترجمه عربى است بعد از ترجمه احمد حافظ عوض (1901 م) ، عیسى اسكندرالمعلوف (1910 م)، ودیع البستانى( 1912 م)، مترجم نــــاشـناخته ( 1913 م)، عبدالرحمن شكرى(1913 )، عبداللطیف النشار (1917) ومحمد السباعى( 1922 م)5

سایر ترجمه هاى عربى كه از روى زبان فارسى برگردانده شده به شرح زیراند : ترجمه : احمد رامى (168 رباعى ، سال 1924 م)، جمیل صدقى الزهاوى (130 رباعى،1928 م)، احمد صافى النجفى (351 رباعى ،1931 م) ،احمد حامد الصراف (198 رباعى ،1931 م)، ابراهیم العریض (152 رباعى، 1933 و1934 م)، طــالب الحیــــدرى (159 رباعى، 1950 م) عـــبدالحق فاضــل (381 رباعى،1951 م) مهـدى جاسم (183 رباعى، 1964 م)، حكمت فرج البدوى(110 رباعى، 1964 )، محمد غنیمى هلال ( 23 رباعى،1965 )، ابوالنصر مبشرالطرازى الحسینى (40 رباعى ،1967 م)، اسعاد قندیل (12 رباعى ،1975 م) ، محمد بن تأویـــت (150 رباعى، 1985 م)، مریم محمد زهیرى (21 رباعى، 1986 م) وترجمه محمد الفراتى كه به صورت نسخه خطى به جا مانده است.6

شاید ذكر این نكته خالى از لطف نباشد كه ادیبان وشاعران برجسته عرب در سندیت رباعیات خیام كه به محافل ادبى، فرهنگى ومردمى جهان عرب راه یافته، تردید داشتند7؛آنها دست به ترجمه اى گزیده هاى مختلف از رباعیات منسوب به خیام زده اند، علی رغم این که با «رباعیات سرگردان» آشنا بودند .

ناگفته نماند که ژوکوفسکی، خاور شناس روسیه، در تحقیقی در باره صحت و سندیت رباعیات خیام 82 رباعی را از میان 464 رباعى مجموعه نیکلا در دیوان های شاعران دیگر یافته و نام آنها را «رباعیات سرگردان» گذاشته است، در حالی که تعداد این رباعیات توسط برخی خاور شناسان به 101 رباعی رسیده است.8

استاد عزیز ما محمد رضا شفیعی کدکنی در باره رباعیات سرگردان چنین می گوید: «به خصوص که سهم عمده ای از همین خیامیات هم سروده های مسلم عطار است و چنانکه پس از این خواهیم دید یکی از مهمترین دریچه های خیام شناسی یا شناخت ادبیات خیامی در زبان فارسی همین مجموعه رباعیات عطار است که تا کنون توجه شایانی به آن نشده است.»9 به هر حال، نهضت ترجمه گسترده اى رباعیات خیام درجهان عرب كه ازسال 1901 م آغاز شده وتا امروز ادامه دارد، درحال افزایش است. این ترجمه ها باعث شده تا پدیده ادبى بى نظیرى با ابعاد مختلف در ادبیات معاصر عرب به وجود بیاید، لــذا مى توان این قضیه را « پدیده خیامی » نامید. 10

افكار و رگه هاى اندیشه خیام را مى توان به طور آشكار درادبیات معاصر عرب دید. عرار شاعر بزرگ اردن ازجمله شاعران عربى بود كه تحت تأثیراندیشه ها وآراى فلسفى شاعر فرزانه نیشابورى، درباره بهشت ودوزخ ، ثواب وعقاب، ‌شراب ومستى، زندگى ومرگ، وجود وهستى، غنیمت شمردن لحظه ها و قرار گرفت، لذا اشعـــارى خیـــام گــونه اى به رشته نــظم درآورده وخود را به "خیامى المشرب" توصیف نموده است .11

همچنین مضامین، معانى واندیشه هاى خیام، در برخى اشعار شاعران عرب چشمگیراند؛ مانند: شعراى گروه الدیوان، جمیل صدقى الزهاوى وشاعر مهجر: ایلــیا ابــوماضى كه بازتـــاب انــدیشه هاى فلسفى خیام در اشعارآنان آشكار است. البته مجموعه اى قصاید ابو ماضى به ویــــژه قصیـده بلنــدش «الطلاسم » نشان دهنده عمق تأثیرپذیرى وى از افكار واندیشه هاى فلسفى حكیم فرزانه نیشابورى است .

عبد الوهاب البیاتی، شاعر پرآوازه عرب یکی از شاعران وادیبان عربی است که تحت تأثیر حکیم دیار نیشابور قرار گرفته و آثار و نشانه های این تأثیر در دیوان وی نمایان است. او یکی از دیوان های اشعار وی را به اسم :«الموت فی الحیاة،الوجه الآخر لتأملات الخیام فی الوجود و العدم» نامید و تکرار فلسفه خیام در باره هستی و نیستی، زندگی و مرگ و ... در این دیوان چشمگیر است.12

شایان ذكر است كه كتاب ها ومقالاتى كه درمجلات، نشریات وروزنامه هاى جهان عرب درباره خیام واندیشه هاى فلسفى وى، به چاپ رسیده بسیار زیاد ورو به فزونى اند. زیرا تعداد زیادى از ادباى معاصر، شعراى برجسته و ناقدان مشهور عربى درغنى سازى « پدیده خیامى » در ادبیات معاصر عرب سهیم بوده و آثارى نیز درباره خیام، شرح زندگى، ترجمه رباعیات وى، نقد مترجمان یا موافقت ومخالفت آنان به چاپ رسانیده اند. به این ترتیب، موازنه اى میان برخى ترجمه هاى رباعیات پدید آمده وآثار ادباى عرب كه به رشته تحریر درآمده اند، نشان مى دهند كه هیچ پژوهشگرى نمى تواند این آثار، نوشته ها ومقالات را جمع آورى نماید؛ زیرا این آثار هر روز درحال افزایش است .

در پایان این نكته را باید متذكر شوم كه خیام پر آوازه ترین شاعر زبان فارسى در جهان عرب است وهیچ شاعر فارسى دیگر، حتى فردوسى شهرت او را ندارد. امروزه اشتهار فرزانه نیشابورى درآفاق جهان عرب پیچیده ودرفرهنگ مردم آین سر زمین جایگاه ویژه اى دارد تا حدى كه بسیارى از نام هاى: مدرسه ها، هتل ها، ساختمان ها، خیابان ها، سینماها، رستوران ها وفروشگاه ها و به اسم حكیم نیشابورى آراسته شده است.



1- جام جهان بین ، محمد على اسلامى ندوشن ، ص 280 .

2- ن . ك الترجمات العربیة لرباعیات الخیام ، یوسف بكار، ص 36 .والاوهام فی كتابات العرب عن الخیام ، یو سف بكار ، صص 31-32 .

3- ن .ك آراى منتقدان عرب درباره این قضیه دركتاب الاوهام فی كتابات العرب عن الخیام، ‌صص 25-31.

4- ن .ك الترجمات العربیة لرباعیات الخیام ، صص37-39 .

5ـ ن .ك رباعیات عمرخیام ، ترجمه عرار ، ص7 وعرار والخیام ، ترجمه الرباعیات ونصوص اخرى ، عرار ، تحقیق وتقدیم زیاد الزعبی. شایان ذکر است که نویسنده کتاب «الأوهام فی کتابات العرب عن الخیام» چنین تصریح می کند که هیچ کس قبل از احمد رامی به ترجمه منظوم رباعیات از روی متن فارسی نپرداخته است، در حالى كه ترجمه رامی در سال 1924 صورت گرفته (ن.ک. همان کتاب ،ص33) و ترجمه عرار در سال 1922م . بنابرین ترجمه وى نخستین ترجمه عربی است اعم از منثور یا منظوم که از روی زبان مادری رباعیات انجام شده است.

6ـ ن .ك الترجمات العربیه لرباعیات الخیام ، صص 37-39.

7- برای اطلاعات بیشتر ن.ک. کتابهای زیر:

1-رباعیات عمر الخیام، تعریب ودیع البستانی ، ص19، صص27-25.

2- ثوره الخیام، عبد الحق فاضل،ص62.

3- کشف اللثام عن رباعیات الخیام، الطرازی الحسینی، ص98 به بعد.

8- برای آگاهی بیشتر ن.ک کتابهای زیر:

1. دمی با خیام، علی دشتی، صص228-225.

2. بررسی انتقادی رباعیات عمر خیام، آرتورکریستن سن، ترجمه فریدن بدره ای، ص45 به بعد.

3. نزهه المجالس، شروانی، تصحیح محمد امین ریاحی، ص42 به بعد.

4. خیام شناخت، محسن فرزانه، ص14 به بعد.

5. فرهنگنامه ادب فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، صص624-625.

9- مختار نامه ، مجموعه رباعیات فرید الدین عطار نیشابوری، تصحیح و مقدمه از محمد رضا شفیعی کدکنی، ص11.

10- ن .ك دراسارت تطبیقیة فی الأدبین العربی والفارسی محمد السعید جمال الدین ،‌ص166 .

11- ن .ك تأثیرحكیم نیشابور برشاعر بزرگ اردن عرار، بسام على ربابعه، ضمن مجموعه مقاله هاى نخستین گردهمایى پژوهش هاى زبان وادبیات فارسى ، جلد2 ، صص394-409 .

12 - ن. ک. الموت فی الحیاة، الوجه الاخر لتأملات الخیام فی الوجود و العدم، عبدالوهاب البیاتی، ص141و الاعمال الکاملة، عبدالوهاب البیاتی، ج2،ص121.


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر