تبلیغات
alarabee - عقل گرایی ابن طفیل در رساله حی ابن یقظان
پنجشنبه 6 آبان 1389

عقل گرایی ابن طفیل در رساله حی ابن یقظان

   نوشته شده توسط: zohre pourshaban    

عقل گرایی ابن طفیل در رساله حی ابن یقظان

• زمینه های داستان حیّ بن یقظان 

داستان حیّ بن یقظان كه به فارسی می توان آن را «زنده ی بیدار» نامید یكی از شیرین ترین و عمیق ترین داستانهای فلسفی در جهان اسلام به شمار می آید. باید توجه داشت كه قصه ی حیّ بن یقظان قبل از ابن طفیل نیز مورد توجه بوده و دو تن از بزرگترین فلاسفه ی اسلامی یعنی ابن سینا و سهروردی هر یك به نوعی به آن پرداخته اند. البته آنچه ابن طفیل در این داستان آورده غیر از آن چیزی است كه ابن سینا و سهروردی به آن توجه داشته اند. این نكته را نیز باید یادآور شویم كه نام رساله ی شیخ شهاب الدین سهروردی در حقیقت حیّ بن یقظان نیست بلكه او داستان خود را تحت عنوان قصّة الغربة الغربیه به رشته ی تحریر درآورده است . ولی چنان كه خود شیخ اشراق در مقدمه ی آن داستان ابراز می دارد، خواندن ، رساله ی حیّ بن یقظان ابن سینا او را بر آن داشت كه برای تكمیل و تتمیم آن به نوشتن این رساله بپردازد. جنبه ی تكمیلی داشتن رساله ی سهروردی از آن جهت است كه داستان او از جایی آغاز می شود كه رساله ی ابن سینا بدان جا پایان می پذیرد. به هر حال آنچه ابن طفیل از داستان حیّ بن یقظان خود می خواهد غیر از آن چیزی كه ابن سینا و سهروردی در جستجوی آن گام برمی دارند. 

• قصه ی حیّ بن یقظان؛ داستان وجود و تكامل 
قصه ی حیّ بن یقظان بدان گونه كه ابن طفیل آورده داستان وجود و تكامل شخصی است فرضی ، كه در یكی از جزایر هند نزدیك به خط استوار از قطعه ی گلی بزرگ كه مخمّر شده و شایسته ی آن بوده است كه اعضای انسان از آن در وجود آید تولد یافته است ، و این امر مبتنی بر عقیده ی كسانی است كه تولّد انسان را بی وجود پدر و مادر روا می دانند، و اختیار جزایر هند بدون تردید اشاره است به روایات مذهبی كه به موجب آن آدم از بهشت به سرزمین هند و جبل سراندیب فروافتاد و نسل بشر از آنجا آغاز شد. ابن طفیل به ملاحظه ی عقیده ی مخالفین و آنان كه برای تولد انسان ، وجود پدر و مادر را ضروری می شمارند پیدایش حیّ بن یقظان را به طرز دیگری نیز روایت می كند. بدین طریق كه در جزیره ی دیگری كه در برابر جزیره ی مزبور واقع شده بود خواهر پادشاه آنجا با مردی كه شایسته می دانست به طور پنهانی و بدون رضایت برادر ازدواج كرد و باردار شد. وقتی طفل متولد گشت از بیم برادر او را به صندوقی قرار داد و سرش را استوار ساخت و سپس به دریا افكند، آب دریا آن صندوق را به جزیره ی مقابل برد و بنابر بر هر دو فرض مادّه آهویی كه بچه اش را عقاب ربوده بود ناله ی طفل را شنید و شیرش داد و براثر خوردن شیر همان آهو بود كه طفل ، رشد و نموّپیدا كرد. ابن طفیل چگونگی رشد این طفل را تا آخرین مدارج كمال و بالاترین مراحل سلوك بیان می كند و آن را نمونه ی كامل و مثال اعلی برای سیر و صعود انسان می شناسد. 

• مسائل مهم قصه ی حیّ بن یقظان 
در خلال نقل این داستان مسائل بسیاری مورد توجه ابن طفیل قرار می گیرد كه هر یك از آنها در پیدایش تمدن و فرهنگ بشری نقش عمده و اساسی داشته اند. این مسائل به ترتیب عبارتند از 1- تقلید اصوات و وضع لغت ، 2-اختراع لباس و تهیه ی مسكن ، 3- آماده ساختن وسایل و ابزار دفاعی مانند چوب دستی و نیزه و امثال آن ، 4- بهره گیری از حیوانات اهلی ، 5- كشف آتش و به كار بردن آن در پختن غذا و رفع نیازمندیهای دیگر 6- آگاهی انسان به اهمیت اعضا و جوارح خود و همچنین تشریح آنها و سرانجام كشف نقش اساسی قلب در ساختمان بدن . 

• پیام اصلی داستان حیّ بن یقظان 
به راستی پیام اصلی این داستان چیست و موضع ابن طفیل در این باب كدام است ؟ كسانی كه درباره ی داستان حیّ بن یقظان به بررسی و مطالعه پرداخته اند یكسان سخن می گویند. زیرا این داستان به گونه ای بیان شده كه می توان آن را به وجوه مختلف و كاملاً متفاوت تفسیر نمود. سخنهایی كه به نحو رمز گفته می شود همواره تفسیرپذیر خواهد بود. در این مسئله نیز نیست كه آنچه ابن طفیل در این داستان آورده رمزگونه و رازآلوده است . در نظر این فیلسوف كلمه ی «حیّ» رمز عقل است و كلمه ی «یقظان » رمزی است كه از خداوند حكایت می نماید. البته عقلی كه با كلمه ی «حیّ» به آن اشاره می شود آن چنان وسیع و گسترده است كه در متن جهان نفوذ كرده و از طریق تمثّل به اَشكال مختلف و متناسب جلوه گر می گردد. در هر حال مرموز بودن این داستان موجب شد كه برداشت اشخاص از مضمون و محتوای آن به هیچ وجه یكسان و یك نواخت نباشد. كسانی بر این عقیده اند كه مقصود ابن طفیل از این داستان اثبات خلود و جاودانگی نفس ناطقه ی انسان است كه از بد حادثه چند روزی به بدن مادّی تعلق گرفته و قوای بدنی را به عنوان ابزاری برای وصول به مراحل كمال به كار می برد و سرانجام از این جهان مادّی به عالم دیگر انتقال می یابد. برخی بر این عقیده اند كه ابن طفیل خواسته است ابتدای خلقت انسان را نشان دهد و دو نظریه ای كه در نظر او معقول و موّجه بوده ابراز داشته است . كسانی دیگر به گونه ای دیگر اندیشیده و گفته اند: آنچه در این داستان آمده شرح غریب و تنهایی انسان است . كسانی كه رساله ی حیّ بن یقظان را با كتاب تدبیرالمتوحّد ابن باجّه مقایسه كرده اند بر این نظر بیشتر تأكید دارند. نظر دیگر این است كه ابن طفیل رابطه ی میان فرد و اجتماع را مورد توجه قرار داده و به این نتیجه رسیده است كه منشأ جامعه فرد است .

• خودكفایی عقل ، اساس داستان حیّ بن یقظان 
استاد غلامحسین ابراهیمی دینایی اكیداً اعتقاد دارند كه داستان حیّ بن یقظان براساس خودكفایی عقل استوار گشته و هر گونه نیازمندی انسان به غیر عقل ، در آن مردود شناخته می شود. در این قصّه ، داستان انسان فرد و تنهایی سروده می شود كه در یك جزیره ی دور افتاده ، بدون ارتباط با هرگونه فكر و فرهنگ و بدون تماس و معاشرت با جنس بشر، مراحل تكامل و تعالی را طیّ می كند و بر اثر روشن نور عقل به مقام مكاشفه و شهود نیز نائل می گردد. درست است كه این انسان تنها، سرانجام به نبوت و رسالت پیغمبران اعتراف كرده و احكام الهی را با جان و دل می پذیرد ولی رسیدن به این مقام تنها در پرتو عقل میسّر گشته و هیچ عامل دیگری در آن مؤثر نبوده است .

ابن طفیل دریافت حقیقت را نتیجه ی كوشش و نظر دانسته ، مكاشفه و شهود را نیز منفك از عقل و نظر نمی شناسد. سخنان این فیلسوف نشان می دهد كه او به استقلال عقل باور داشته و نور خرد را برای رسیدن به سرمنزل حقیقت كافی می شمارد و در اینجاست كه می توان گفت آنچه فیلسوف اندلس در داستان حیّ بن یقظان ابراز داشته با سخنان فیلسوف ری بی تناسب نیست . ابوبكر محمدبن زكریای رازی در شهر ری مقابل شیخ ابوحاتم رازی ایستاد و گفت : عقل مستقل است و در دریافت حقیقت ، به غیر خود نیازمند نیست . ابوبكربن طفیل نیز در اندلس همین نوا را نواخت و با سرودن داستان زنده ی بیدار ادعا كرد كه عقل در وصول به حقیقت مستقل است و در این طریق نیازی به غیر خود ندارد. بی تردید فضای فكری و فرهنگی این دو فیلسوف تفاوت داشت و فاصله ی زمانی آنان با یكدیگر نیز چندان كوتاه نبود.

 


پنجشنبه 6 آبان 1389 08:49 ق.ظ
ملخص القصة

وهی قصة تشتمل على فلسفة ابن طفیل وقد ضمنها آراءه ونظریاته, وتدور القصة حول (حی بن یقظان) الذی نشأ فی جزیرة من جزر الهند تحت خط الاستواء, منعزلا عن الناس, فی حضن ظبیة قامت على تربیته وتأمین الغذاء له من لبنها وما زال معها, وقد تدرج فی المشی وأخذ یحكی أصوات الظباء ویقلد أصوات الطیور ویهتدی إلى مثل أفعال الحیوانات بتقلید غرائزها, ویقایس بینها وبینه حتى كبر وترعرع واستطاع بالملاحظة والفكر والتأمل أن یحصل على غرائزه الإنسانیة وأن یكشف مذهبا فلسفیا یوضح به سائر حقائق الطبیعة.

والأساس الفلسفی لهذه القصة هو الطریق الذی كان علیه فلاسفة المسلمین الذین نهجوا على مذهب الأفلاطونیة الحدیثة وقد صور ابن طفیل الإنسان, الذی هو رمز العقل, فی صورة حی بن یقظان و (یقظان) هو الله تعالى, وقد رمى ابن طفیل من ورائها إلى بیان الاتفاق بین الدین والفلسفة وهو موضوع شغل أذهان فلاسفة الإسلام.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر